Prof. dr hab. Karol Kotowski

Jersinioza jest chorobą bakteryjną występującą na całym świecie, szczególnie w krajach o klimacie umiarkowanym i subtropikalnym, gdzie prowadzi się badania w tym kierunku. Nazwa Yersinia pochodzi od nazwiska odkrywcy czynnika zakaźnego, przez bakteriologa Aleksandra Yersina. Zakażenie może przebiegać w formie ostrej lub przewlekłej. Pierwszy przypadek choroby został opisany w 1883 r., a w Polsce stwierdzony w 1971 r. Choroba może przebiegać pod różnymi postaciami, a szerzy się najczęściej zimą i wiosną.

Od kilku lat choroba jest notowana w światowym piśmiennictwie epidemiologicznym i epizootiologicznym. Dane wskazują na szerokie rozprzestrzenienie drobnoustroju w przyrodzie. Wzrasta także częstotliwość izolacji pałeczek Yersinia entercolitica (Y. e) od zdrowych osobników oraz żywności, takiej jak: mleko, mięso, drób, a ponadto z gleby, wody, ścieków. Począwszy od 1964 r. drobnoustrój ten wyosabniano wielokrotnie z różnych przypadków klinicznych u ludzi i zwierząt, w szeregu krajach Europy, w Kanadzie, Japonii, Afryce. Podkreślić należy, że bakterie wywołujące chorobę są wyjątkowo oporne na niską temperaturę. Niektóre z nich w temperaturze 12^oC mogą wytwarzać ciepłostałą enterotoksynę, namnażają się w warunkach temperaturowych chłodni.

Drobnoustrój jest pałeczką Gram-ujemną, na podłożach rośnie w warunkach tlenowych, w postaci szarych kolonii o średnicy 1-2 mm. Pałeczka hodowana w temperaturze 22^oC wykazuje ruch, natomiast w temperaturze 37^oC ruchu nie wykazuje. Jest wrażliwa na konwencjonalne środki dezynfekujące. W Polsce wśród przebadanych surowic pochodzących od zwierząt przeciwciała aglutynujące o wartościach diagnostycznych (miano 1:160 i wyższe) stwierdzano u owiec, świń, bydła, psów i koni. Wśród wszystkich przebadanych surowic najwyższy odsetek reagujących dodatnio w mianie 1:160 i powyżej, wykazano u świń (21,9%), w mniejszym stopniu u bydła (17,7%), psów (10,8%), owiec (8,5%) i koni (5,5%).

Dodać należy, że z materiału zmienionego chorobowo izoluje się także inne gatunki Yersinia, a mianowicie: Y. pseudotuberculosis spp.,Y. pestis, Y. intermedia, Y. kristensenii, lecz tylko dwa pierwsze gatunki wyosobniono z przypadków klinicznych świń. Natomiast Yersinia pseudotuberculosis powodowała już od wielu lat u bydła w Nowej Południowej Walii występowanie syndromu biegunki. Chorowało bydło wypasane na pastwiskach w zimie i wiosną po obfitych opadach deszczu. Na czoło objawów klinicznych wysuwała się biegunka, brak apetytu i wzrost wewnętrznej ciepłoty ciała. Schorzenie przebiegało zazwyczaj w formie ostrej i często choroba powodowała śmierć zwierząt.

U zwierząt choroba przebiega zwykle pod postacią biegunki, rzadziej zakażenia ogólnego – posocznicy. Nierzadko dochodzi również do ronienia, ropnego zapalenia błony śluzowej macicy. U bydła notowane są także przypadki zapalenia układu oddechowego czy narządów wewnętrznych jak ogniska martwicy w śledzionie czy w nerkach lub innych narządach. U owiec stwierdzano przypadki zapalenia jąder i najądrza. Choroba przebiegająca w postaci posocznicy może doprowadzić do zwyrodnienia miąższowego wątroby, nerek, mięśnia sercowego, żółtaczki, obrzęku śledziony oraz powiększenia węzłów chłonnych.

Obecnie wyraźnie zwiększyło się nosicielstwo pałeczki Y. e. Stwierdzono także szereg przypadków, gdzie izolowano chorobotwórcze dla ludzi Y. enterocolitica pochodzące od bydła, kóz, jeleni, świń i kotów. Drobnoustroje te izolowano także z ekosystemów wodnych czy gleby, ale głównym rezerwuarem zwierzęcym są świnie. Wzrost przypadków klinicznych u ludzi i zwierząt wywołanych przez pałeczki Yersinia enterocolitica (Y. e.).dotyczy przewodu pokarmowego, powodując stany zapalne błony śluzowej jelit. Po dostaniu się patogenu do organizmu drogą per os bakteria przenika do kępek Peyera, w których się namnaża i dalej wędruje do węzłów chłonnych i układu krwionośnego. Czynnikiem etiologicznym jest pałeczka bakterii, wyjątkowo odporna, bowiem potrafi namnażać się w niskich temperaturach, np. w środkach spożywczych przechowywanych w lodówce czy w magazynach chłodniczych.

Zakażenie pałeczką Y. e.może przebiegać w postaci ostrej lub przewlekłej. Znamiennym objawem klinicznym jersiniozy są zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego w postaci różnego rodzaju biegunki o różnym stopniu, czasem nawet z domieszką krwi. Ten stan rzeczy jest rezultatem zapalenia jelit cienkich i grubych, kreskowych węzłów chłonnych, wątroby, aseptycznego zapalenia stawów czy zmian o podłożu immunologicznym, jak np. zapalenie tęczówki czy zapalenie kłębuszków nerkowych.

Najczęściej do zakażeń dochodzi drogą pokarmową. Dowodem na to, że pałeczki Y. e. istnieją w żywności, to epidemia w Stanach Zjednoczonych w 1976 r., gdzie zachorowało 220 osób, głównie dzieci szkolne. Spośród serotypów izolowanych obecnie w Europie, Japonii, Kanadzie, są serotypy 03 i 09 pochodzące od świń. Ostatnio zwraca się uwagę na serotyp 08, który coraz częściej jest stwierdzany z materiału pobranego od chorych ludzi w Europie. U świń występuje nosicielstwo pałeczki Y. e., które waha się od 4,4% do 18,2%. Dlatego też zaczęto coraz częściej zwracać uwagę na ten gatunek zwierząt, który wydaje się być głównym rezerwuarem Yersinia enterocolitica i może stanowić potencjalne źródło zakażenia dla ludzi. Najgroźniejszy i najbardziej chorobotwórczy typ bakterii Yersinia enterocolitica przywędrował do Europy ze Stanów Zjednoczonych, prawdopodobnie z karmą dla zwierząt.

U ludzi choroba ma ciężki przebieg i może prowadzić do ogólnego zakażenia organizmu. Uważa się, że pałeczki Yersinia enterocolitica wywołują u ludzi zakażenia narządowe i ogólne. Stąd choroba może przebiegać jako zatrucie pokarmowe przebiegające z objawami biegunki, bólem brzucha, czasami towarzyszą chorobie wymioty i podwyższona ciepłota wewnętrzna ciała. Przy łagodnym przebiegu po kilku dniach ustępuje samoistnie. Innym razem infekcja organizmu może prowadzić do zapalenia jelit, które notuje się najczęściej u dzieci. Schorzenie rozwija się w ciągu kilku, a nawet kilkunastu dni. W takich przypadkach występuje biegunka, bóle w obrębie jamy brzusznej oraz wzrost wewnętrznej ciepłoty ciała. Dodać należy, że ta postać choroby jest często notowana u dzieci do 7 lat. Innym razem choroba może mieć postać wyrostkową, u ludzi młodych do 30. roku życia. Objawy przypominają wtedy zapalenie wyrostka robaczkowego.

Do czynników predysponujących należą: cukrzyca, schorzenia wątroby i układu naczyniowego. Rokowanie przy tej postaci choroby jest niepomyślne, może prowadzić często do zejścia śmiertelnego. Zakażenia miejscowe wywołane pałeczką Y. e. dotyczą błony śluzowej gardła, powiększenia i owrzodzenia migdałków z powiększeniem węzłów chłonnych szyjnych, czy zakażenia w obrębie narządu ruchu, np. zapalenia stawów, najczęściej kończyn dolnych, bądź nadgarstka i palców rąk oraz stawów biodrowo-krzyżowych. Innymi powikłaniami na tle zakażeń Y. e. są zmiany o podłożu immunologicznym, np. rumień wielopostaciowy, zapalenie tęczówki, zapalenie kłębuszków nerkowych.

Źródłem infekcji dla ludzi jest mięso pochodzące od zakażonych świń. Uważa się, że rezerwuarem zarazka jest trzoda chlewna, rzadziej inne zwierzęta. Dużą rolę odgrywają także gryzonie. Do zakażenia ludzi dochodzi głównie przez przewód pokarmowy. W Polsce rocznie stwierdza się około 20-30% przypadków jersiniozy jelitowej. Sporadycznie może dojść do zakażenia w wyniku bezpośredniego kontaktu ze zwierzętami, ale głównie zakażenie u ludzi następuje po spożyciu zanieczyszczonych środków spożywczych pałeczkami Yersenia enterocolitica.