dr hab. inż. Barbara Wróbel, prof. nadzw. ITP
Zakład Użytków Zielonych
Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach
Efektywność opasu bydła mięsnego w znacznej mierze zależy od jakości pasz objętościowych. Stosowane obecnie normy żywienia zwierząt przeżuwających zakładają, że pokrycie zapotrzebowania na składniki pokarmowe dla rosnącego, opasanego bydła powinno wynikać z maksymalnego pobrania paszy objętościowej i stosunkowo niskiego zużycia paszy treściwej.
Stosowanie pasz o niskiej wartości pokarmowej wydłuża czas trwania opasu, co skutkuje większym zużyciem składników pokarmowych przeznaczonych na potrzeby bytowe zwierząt, gorszą jakością kulinarną mięsa oraz wzrostem kosztów żywienia, wynikającym z większego zużycia pasz treściwych. Im lepsza jakość paszy objętościowej, tym więcej zwierzę może jej pobrać i w związku z tym zużyć mniej paszy treściwej do uzyskania zakładanego przyrostu masy ciała.
Ze wszystkich pasz objętościowych stosowanych w żywieniu bydła najwartościowsza jest zielonka pastwiskowa. W naszych warunkach klimatycznych okres żywienia pastwiskowego trwa około 160-180 dni (z reguły od początku maja do połowy października). Pozostałą część roku zwierzęta muszą być żywione paszami konserwowanymi: sianem lub kiszonką. W niektórych gospodarstwach żywienie bydła paszami konserwowanymi stosowane jest przez cały rok. Zatem w stosunkowo krótko trwającym okresie wegetacyjnym trzeba wyprodukować dostateczną ilość pasz objętościowych na okres żywienia zimowego oraz aby zapewnić pewną rezerwę na okres letniego niedoboru pasz.
Koszenie łąk
Uzyskanie dobrej paszy wymaga przestrzegania wszystkich zaleceń agrotechnicznych, począwszy od właściwego terminu koszenia runi, kiedy zielonka ma optymalną wartość pokarmową. Najwyższe tempo przyrostu plonu runi obserwuje się wiosną, na początku sezonu wegetacyjnego, między fazą krzewienia a końcem kłoszenia się traw. W późniejszym okresie tempo wzrostu maleje. W okresie wzrostu roślin zmienia się ich skład chemiczny. Następuje stopniowe zwiększenie ilości włókna strawnego i jednoczesne zmniejszenie ilości białka ogólnego oraz spadek strawności i wartości pokarmowej. Dlatego największą wartość pokarmową ma młoda ruń, która zawiera dużo białka ogólnego, beta-karotenu, jest zasobna w cukry oraz składniki mineralne. Dzięki małej zawartości węglowodanów strukturalnych jest też łatwostrawna. Wcześniej skoszona ruń jest też bardzo smakowita i chętnie zjadana przez zwierzęta w większych ilościach. W miarę starzenia się runi zwiększa się proces lignifikacji roślin, a przez to obniża się zawartość cennych składników pokarmowych, czyli pogarsza się jej wartość pokarmowa. Z runi koszonej w późniejszym terminie uzyskuje się gorszą paszę (tab. 1).
Tabela 1. Wpływ terminu koszenia I pokosu runi łąkowej na wyniki opasania bydła rasy Simental
| Wyszczególnienie | Zbiór runi łąkowej | |
| wczesny | późny | |
| Pobranie paszy [g s.m./kg MMC] | 65,4 | 49,1 |
| Strawność s.m. [%] | 64,9 | 60,1 |
| Energia netto przyrostu [MJ/kg] | 5,34 | 4,60 |
| Średni dzienny przyrost masy ciała [g] | 912 | 875 |
| Zużycie kiszonki na uzyskanie kg masy ciała [kg] | 4,77 | 5,01 |
Źródło: Brzóska i in. [1993]
Optymalnym terminem zbioru runi łąkowej jest początek kłoszenia się traw (rys. 1). Fazę tę można rozpoznać po tym, że u 5-10% roślin znajdujących się na linii 1,0 m kłosy wystają z pochwy (tab. 2).
Rys. 1. Wpływ fazy rozwojowej roślin w momencie koszenia na wartość pokarmową runi
Źródło: DLG – tabele wartości pokarmowej pasz i norm żywienia przeżuwaczy [1997]
Tabela 2. Sposób rozpoznawania faz wegetacji traw
| Faza rozwojowa traw | Wygląd dominującego gatunku w runi |
| Początek kłoszenia | u 5-10% roślin na linii 1,0 m kłosy wystają z pochwy |
| Kłoszenie | u 50% roślin na linii 1,0 m kłosy wystają z pochwy |
| Koniec kłoszenia | u 90% roślin na linii 1,0 m kłosy wystają z pochwy |
| Początek kwitnienia | u 5-10% roślin widoczne są pręciki |
| Koniec kwitnienia | u większości roślin widoczne są pręciki |
Źródło: opracowanie własne na podstawie Podkówka, Podkówka [2017]
Terminy koszenia pierwszego i następnych pokosów w dużym stopniu zależą od częstotliwości koszenia, czyli od liczby pokosów oraz intensywności nawożenia (tab. 3). W większości regionów Polski koszenie łąk powinno odbyć się przed końcem maja, a w Polsce centralnej – przed 20 maja. W praktyce terminy te mogą ulegać pewnym przesunięciom w zależności od przebiegu warunków pogodowych w danym roku oraz zróżnicowanego terminu początku i końca wegetacji w danym regionie.
Tabela 3. Terminy pokosów na Niżu Polskim
| Pokos | łąki dwukośne | łąki trzykośne | łąki czterokośne |
| I | 1-10 czerwca | 15-25 maja | 15-20 maja |
| II | 20-30 sierpnia | 15 30 lipca | 25-30 czerwca |
| III | – | 20-30 września | 5-10 sierpnia |
| IV | – | – | 20 września – 10 października |
Źródło: opracowanie własne na podstawie Barszczewski in. [2014]
Do koszenia runi łąkowej najczęściej stosuje się kosiarki rotacyjne wyposażone w urządzenia spulchniające lub zgniatające pokos, które przyspieszają proces suszenia. Ruń łąkową przeznaczoną na kiszonkę najlepiej kosić na wysokość 5-6 cm. Wysokość koszenia runi decyduje o trwałości użytku zielonego, jego produkcyjności i zależy od składu botanicznego użytku oraz częstotliwości koszenia – im częściej, tym wyżej (tab. 4). Zbyt niskie koszenie runi, tj. poniżej 5 cm utrudnia jej odrastanie oraz niesie ze sobą niebezpieczeństwo zanieczyszczenia zielonki glebą, co zwiększa ilość bakterii kwasu masłowego, powodujących zły przebieg fermentacji. Zwiększa się również ilość sporów Clostridium, które mogą później przechodzić do mleka.
Tabela 4. Zalecane w praktyce wysokości koszenia
| Koszenie | Wysokość | Zalecane dla łąk |
| niskie | 5 cm | 1-2 -kośne |
| optymalne (średnie) | 5-6 cm | 3-4 -kośne |
| wysokie | ok. 8 cm | z przewagą traw wysokich (mozga trzcinowata czy rajgras wyniosły) |
Źródło: opracowanie własne na podstawie Barszczewski in. 2014
Zasady zakiszania runi łąkowej
Pełnowartościową i najtańszą paszą w zimowym żywieniu przeżuwaczy, zwłaszcza w uproszczonych systemach żywienia, jest dobra kiszonka. Zalety tej paszy zadecydowały o tym, że obecnie w Polsce zakisza się średnio ponad 20% zbiorów z łąk trwałych. Zakiszanie zielonek prowadzi się w belach, rękawach, pryzmach, w betonowych zbiornikach (przejazdowych lub komorowych). Spośród znanych w Polsce różnych technologii zbioru i zakiszania runi łąkowej najczęściej stosowane jest zakiszanie w dużych belach cylindrycznych owijanych folią. W zależności od regionu od 60% do ponad 80% polskich rolników deklaruje, że wybiera właśnie tę metodę zakiszania. Zadecydowały o tym wysoka wydajność pras zwijających, wysoka pewność uzyskania dobrej paszy oraz najniższe koszty owijania balotów folią w stosunku do innych technologii, np. zakiszania w kostkach prostopadłościennych, a także takie aspekty praktyczne, jak wygoda skarmiania. Sianokiszonka sporządzona w beli może być również towarem handlowym.
Kiszenie polega na zakwaszaniu masy roślinnej kwasem mlekowym produkowanym przez bakterie znajdujące się stale w zakiszanym surowcu. Kwas mlekowy, będąc naturalnym konserwantem w odpowiednim stężeniu zapobiega psuciu się kiszonki i umożliwia jej przechowywanie bez dostępu powietrza przez wiele miesięcy, aż do następnego sezonu, a nawet i dłużej.
Zakiszając należy pamiętać o stworzeniu optymalnych warunków dla rozwoju bakterii kwasu mlekowego tak, aby ograniczyć możliwość namnażania się innych, konkurencyjnych grup bakterii pogarszających jakość kiszonki.
W procesie fermentacji następuje aktywny rozwój mikroorganizmów znajdujących się na powierzchni zakiszanej biomasy. Mają one różne wymagania co do podłoża, temperatury i obecności tlenu (tab. 5). Szybkie opanowanie środowiska przez bakterie kwasu mlekowego jest istotnym warunkiem wyprodukowania kiszonki dobrej jakości. Im szybciej przebiega produkcja kwasu mlekowego, tym wcześniej następuje zahamowanie rozwoju innych grup bakterii.
Tabela 5. Wymaganiawzrostowe poszczególnych grup mikroorganizmów biorących udział w procesie zakiszania
| Grupa mikroorganizmów | Stosunek do tlenu | Kwasowość podłoża pH | |
| optymalne | minimalne | ||
| Bakterie kwasu mlekowego | fakultatywne beztlenowce | 6,0-6,5 | 3,0-3,6 |
| Bakterie typu coli | fakultatywne beztlenowce | około 7,0 | 4,3-4,5 |
| Bakterie kwasu masłowego | obligatoryjne beztlenowce | 7,0-7,5 | 4,2-4,4 |
| Pleśnie | obligatoryjne tlenowce | 5,0-7,0 | 2,5-3,0 |
| Drożdże | fakultatywne beztlenowce | 5,0-7,0 | 1,8-2,2 |
Głównym czynnikiem warunkującym prawidłowy przebieg procesu zakiszania i w ostateczności dobrą jakość kiszonki jest odpowiednia zawartość suchej masy w zakiszanym materiale roślinnym. Dlatego też ruń łąkowa przed zakiszeniem powinna być podsuszona na pokosie do zawartości 35-40% suchej masy. Na uzyskanie takiej wilgotności wystarczają 2 dni, a przy upalnej pogodzie nawet 1 dzień. Aby przyspieszyć schnięcie zielonkę należy rozrzucić ją natychmiast po skoszeniu i jeśli to możliwe, przetrząsnąć ponownie po południu. Czynność tę trzeba powtórzyć następnego dnia i podsuszony materiał można zakiszać po południu. Proces suszenia skoszonej runi łąkowej przyspieszają też specjalne urządzenia spulchniające lub zgniatające, które są montowane na kosiarkach.
Korzyści wynikające z podsuszania zielonki na pokosach:
1. Wzrost koncentracji cukrów prostych w zakiszanym surowcu:
- lepsza jakość kiszonki wynikająca z mniejszej intensywność fermentacji,
- wzrost pobrania paszy przez zwierzęta o 2-4%,
- brak konieczności stosowania dodatków kiszonkarskich.
2. Mniejsza ilość bel kiszonki z ha – potrzeba mniej folii.
3. Eliminacja wycieku soków kiszonkowych, co oznacza ograniczenie strat składników pokarmowych i zapobiega ewentualnemu skażeniu środowiska przez soki kiszonkowe.
Nie należy jednak zbyt mocno przesuszać zakiszanej zielonki. Zbyt silne przesuszenie zakiszanego materiału jest niekorzystne, gdyż wywołuje bardzo wysoki wzrost osmolarności i ogranicza aktywność wszystkich gatunków bakterii. Natomiast pleśnie, które mają zdolność pobierania wody z podłoża przy zawartości suchej masy na poziomie 80%, uzyskują dobre warunki do intensywnego rozwoju. Ponadto podsuszenie do takiej zawartości suchej masy utrudnia ubicie materiału, wydłuża czas przemiany głodowej, powodując straty składników pokarmowych.
W belach cylindrycznych można zakiszać surowiec o wyższej zawartości suchej masy niż w silosach przejazdowych, bez obawy o pogorszenie jakości kiszonki.
Tabela 6. Określanie zawartości suchej masy w zielonce na podstawie jej cech zewnętrznych
| Cechy zielonki | Zawartość suchej masy (%) |
| Nie widać żadnych oznak więdnięcia na łodygach, źdźbłach i liściach | 20 |
| Liście zmieniają barwę i więdną; łodygi i źdźbła są jeszcze zielone i soczyste | 20-30 |
| Liście jaśnieją i zaczynają szeleścić; ogonki liści są jeszcze niełamliwe; łodygi (źdźbła) bieleją i więdną | 30-40 |
| Liście są już suche, zaczynają się kruszyć; ogonki liści są łamliwe; łodygi (źdźbła) są jeszcze giętkie, wilgotne w kolankach | 40-50 |
| Liście silnie się kruszą; ogonki liści łamią się; łodygi (źdźbła) zaczynają się łamać | 50 |
Rozdrobnienie zielonek przeznaczonych do zakiszania jest bardzo ważne, zwłaszcza w przypadku zakiszania roślin o grubej i długiej łodydze oraz roślin podsuszonych. Jakość kiszonek sporządzonych z zielonek pociętych przed zakiszeniem jest na ogół lepsza niż kiszonek z materiału nierozdrobnionego. Zabieg ten ułatwia ułożenie zakiszanej paszy w zbiorniku oraz późniejsze jej wybieranie. Rozdrobnienie powoduje szybsze zamieranie roślin i ogranicza zużycie składników pokarmowych, zawartych w zakiszanych paszach.
Bardzo ważne, ze względu na prawidłowy przebieg procesu zakiszania i stabilność tlenową kiszonki jest odpowiednie zagęszczenie zakiszanej masy. Gdy zielonka w silosie nie jest dostatecznie dobrze ugnieciona, wytworzony dwutlenek węgla ulatnia się, a na jego miejsce wchodzi powietrze atmosferyczne, co pogarsza jakość kiszonki. Zakiszaną masę złożoną w zbiorniku płaskim ugniata się zazwyczaj ciężkim ciągnikiem kołowym, co zapobiega również nadmiernemu zagrzewaniu się zakiszanej masy. Przy zakiszaniu zielonki w dużych belach cylindrycznych rolę tę spełnia prasa. Optymalne zagęszczenie zakiszanego materiału roślinnego w pryzmie lub silosie (35% sm.) wynosi 200 kg/m3. Duże bele cylindryczne formowane prasami rolującymi są równomiernie zagęszczone i jeszcze silniej sprasowane (300 kg/m3). Stopień zgniotu zielonki przy zbiorze prasami wysokiego zgniotu wynosi około 500 kg/m3. Szczególnie ważne jest staranne ubicie i stworzenie warunków beztlenowych przy zakiszaniu roślin silnie podsuszonych. Nie dają się one bowiem dobrze ubić, mocno sprężynują i są bardzo wrażliwe na obecność resztek powietrza wewnątrz ubijanej masy.
Absolutną koniecznością jest wysoka jakość materiału roślinnego przeznaczonego do zakiszania pod względem higienicznym. Nie należy zakiszać roślin zanieczyszczonych ziemią, w której znajdują się przetrwalniki bakterii kwasu masłowego powodujących fermentację masłową. Aby uniknąć zanieczyszczenia roślinności glebą należy wiosną rozgarniać kretowiska oraz później w trakcie zbioru zachować odpowiednią wysokość koszenia (> 5 cm).
Niekorzystnie na przebieg procesu zakiszania może wpływać nieodpowiednio zastosowane nawożenie nawozami naturalnymi, tj. obornikiem czy gnojowicą. Stwierdzono, że na zielonce z użytku zielonego, który był uprzednio nawożony gnojowicą, występuje więcej mikroorganizmów mogących pogorszyć jakość kiszonki. Wiedząc o tym należy pamiętać o stosowaniu nawozów naturalnych wczesną wiosną lub późną jesienią, poza okresem wegetacyjnym.
Zasadniczym warunkiem wyprodukowania dobrej kiszonki jest stworzenie środowiska beztlenowego w zakiszanej masie. Przy braku powietrza nie mogą rozwijać się pleśnie i drożdże oraz niektóre szkodliwe bakterie tlenowe. Powietrze usuwane jest przez ugniatanie rozdrobnionej zielonki, ale pewne jego ilości zwykle pozostają. W usunięciu powietrza pomaga gromadzący się dwutlenek węgla, który jako cięższy zbiera się na dole zbiornika. W świeżych roślinach wydzielany sok wypełnia wolne przestrzenie między roślinami, wypierając powietrze. Aby uniemożliwić dostęp powietrza z zewnątrz, zbiornik powinien mieć nieprzepuszczalne ściany i być dobrze nakryty.
Do okrywania silosów i pryzm z kiszonką najczęściej stosuje się arkusze folii o grubości 0,15-0,16 mm. Folia zapobiega przenikaniu do kiszonki powietrza i wody z opadów atmosferycznych oraz ulatnianiu się dwutlenku węgla, będącego naturalnym konserwantem. Jednakże sama folia nie gwarantuje stuprocentowego zabezpieczenia kiszonki przed dostępem powietrza. Najlepiej wierzch folii dodatkowo przysypać całkowicie warstwą ziemi lub piasku o grubości 10-20 cm. Często używa się też starych opon lub worków z piaskiem. Nie zapewniają jednak one pełnej szczelności, choć są wygodniejsze w użyciu niż piasek.
Przy zakiszaniu runi łąkowej w dużych belach cylindrycznych uformowane bele owija się samoprzylepną rozciągliwą folią (grubości 0,025-0,030 mm i szerokości 500 mm) za pomocą owijarki. Czynność tę należy wykonać nie później niż w 2-4 godziny od uformowania bel. Dokładne owinięcie gwarantuje hermetyczne zamknięcie zakiszanej zielonki w postaci beli i uzyskanie warunków beztlenowych do rozwoju bakterii kwasu mlekowego. Aby uzyskać wystarczającą szczelność kiszonki w belach, trzeba je owinąć co najmniej 4 lub nawet 6 warstwami folii. Zwykle sugeruje się pokrycie bel większą ilością folii (6 do 8 warstw w przypadku:
- owijania materiału roślinnego o wysokiej zawartości suchej masy (im zakiszany materiał jest suchszy, tym wymagana jest większa liczba warstw folii, aby zapobiec rozwojowi szkodliwych pleśni),
- owijania źle uformowanych bel, co powoduje nierównomierne układanie się folii na beli,
- owijania traw zawierających twarde włókna, które łatwo mogą uszkodzić folię,
- sporządzania kiszonek przeznaczonych dla zwierząt, które są szczególnie wrażliwe na jakość paszy (np. konie).
Celem poprawy jakości kiszonki możliwe jest stosowanie dodatków kiszonkarskich zarówno do pasz trudno, jak i łatwo zakiszających się. Obecnie najbardziej popularne są preparaty mikrobiologiczne – tzw. inokulanty bakteryjne. Zawierają one bakterie kwasu mlekowego, które ułatwiają i przyspieszają proces zakiszania poprzez namnożenie i opanowanie środowiska przez bakterie fermentacji mlekowej. Bardzo często preparaty mikrobiologiczne zawierają także enzymy, co wydatnie poprawia ich skuteczność. W odróżnieniu od preparatów chemicznych są one bezpieczne zarówno dla środowiska, jak i dla ludzi i zwierząt.
Z badań dotyczących oceny wpływu dodatku wybranych komercyjnych preparatów bakteryjnych do zakiszania runi łąkowej wynika, że ich stosowanie przyczyniło się do właściwego ukierunkowania procesu fermentacji mlekowej w zakiszanym materiale roślinnym. Wyrażało się to mniejszym pH, większą zawartością kwasu mlekowego oraz mniejszą ilością kwasu masłowego, co zaowocowało istotną poprawą jakości, w tym również i stabilności tlenowej wszystkich kiszonek w porównaniu z kiszonką kontrolną (tab. 7).
Tabela 7. Jakość kiszonki z runi łąkowej sporządzanej bez dodatku i z dodatkiem inokulanta bakteryjnego
| Oceniane parametry | Kiszonka kontrolna | Kiszonka z dodatkiem inokulanta bakteryjnego |
| Sucha masa (g kg-1) | 472,5 | 421,9 |
| pH | 5,01 | 4,49 |
| N-NH3 w N ogólnym (g kg-1 sm) | 48,60 | 31,79 |
| Kwas mlekowy (g kg-1 sm) | 22,98 | 39,02 |
| Kwas octowy (g kg-1 sm) | 10,18 | 14,35 |
| Kwas masłowy (g kg-1 sm) | 1,20 | 0,38 |
| Punkty w skali Flieg-Zimmera | 55,78 | 86,33 |
| Drożdże (log10 cfu g-1 św. m) | 2,53 | 1,54 |
| Pleśnie (log10 cfu g-1 św. m) | 2,99 | 1,81 |
| Stabilność (dni) | 6,50 | 9,39 |
Źródło: wyniki własne
Stosowanie dodatków przy zakiszaniu pasz wymaga specjalnych dozowników (aplikatorów), które zamontowane na maszynach zbierających podają preparat. Gwarantuje to dokładne wymieszanie dodatku z zakiszanym materiałem, co jest podstawą prawidłowego działania preparatu.
Należy jednak pamiętać, że dodatki kiszonkarskie nie zastępują procesu fermentacji, lecz go wspomagają. Każdy dodatek będzie działał skutecznie, jeżeli cały proces kiszenia zostanie prawidłowo przeprowadzony. Stosowanie dodatków ułatwiających zakiszanie jest celowe tylko wówczas, gdy spełnione są podstawowe warunki dla fermentacji kwasu mlekowego. Preparat nie jest w stanie zniwelować zamoknięcia surowca, nieprawidłowego podsuszenia, rozdrobnienia, ugniecenia czy przykrycia.
Magazynowanie sianokiszonek i pobieranie do skarmiania
Sianokiszonki w belach owiniętych folią należy transportować i składować tak, aby nie uszkodzić folii. Bele powinny być składowane w pozycji stojącej, aby kontakt z podłożem miała powierzchnia czołowa, pokryta wieloma warstwami folii, które lepiej izolują i zabezpieczają przed uszkodzeniami. Wszelkie ewentualne uszkodzenia powinny być natychmiast zaklejane, aby zapobiec ulatnianiu się dwutlenku węgla. Bele można składować obok siebie, najlepiej w jednej, a w przypadku bel o większej zawartości suchej masy – także w 2-3 warstwach. Składowane bele powinny być chronione przed uszkodzeniami mechanicznymi przez ptaki lub zwierzęta, tzn. ogrodzone, a nawet przykryte siatką. Powierzchnia, na której są składowane powinna być sucha, równa i pozbawiona przedmiotów mogących uszkodzić folię; nie powinna się też gromadzić na niej woda. Należy unikać składowania pod drzewami i w pobliżu stromych stoków wzgórz. Bele można przechowywać przez jeden rok, później folia staje się podatniejsza na uszkodzenia. Podobnie kontrolowany powinien być stan zabezpieczenia kiszonki w pryzmie. Uszkodzoną folię należy natychmiast zakleić, a odkryte powierzchnie ponownie przykryć.
Sianokiszonkę można pobierać do skarmiania po około 6-8 tygodniach od zakiszenia. W przypadku sianokiszonki w dużych belach jako pierwsze należy zużyć bele uszkodzone, lub o nieregularnym kształcie. Bele rozwija się ręcznie lub za pomocą specjalnych maszyn.
Do wybierania sianokiszonki z pryzm czy silosów przejazdowych stosuje się specjalne wybieraki (montowane z tyłu ciągnika), wycinające sianokiszonkę, które nie naruszają struktury pozostającej masy, lub wozy paszowe z wybierakami. Należy unikać stosowania ładowaczy chwytakowych, które naruszają strukturę pozostającej sianokiszonki. Silos czy pryzmę, po wycięciu odpowiedniej ilości sianokiszonki, należy ponownie okryć folią i uszczelnić workami z piaskiem ułożonymi na folii. Wybraną porcję sianokiszonki należy przemieścić do obory, bezpośrednio do skarmiania. Istotna jest też szybkość wybierania sianokiszonki z pryzmy lub silosu, która zależy od jej zagęszczenia. W przypadku słabo zagęszczonej sianokiszonki (200 kg·m-3) szybkość wybierania sianokiszonki powinna wynosić 2 m. b. na dobę, zaś przy silnym zagęszczeniu (600 kg·m-3) tempo wybierania może być mniejsze – 0,2-0,3 m. b. na dobę. Wiedząc o tym, już na etapie formowania pryzmy lub silosu należy tak zaplanować jej wymiary, aby były dostosowane do dziennego zapotrzebowania na sianokiszonkę. Ważne jest również skarmianie raz rozpoczętego silosu do końca.
;){kind=logo}