prof. dr hab. Karol Kotowski

Neosporoza jest chorobą pasożytniczą wywołaną przez pierwotniaka Neospora caninum, należącego do typu Apicomplexa rodziny Sarcocystidae. Zarażenia tą chorobą występują u wielu gatunków zwierząt – u owiec, kóz, jeleni, koni, kotów, lisów – ale największe straty powoduje w chowie i hodowli bydła w postaci licznych poronień. Dopiero w 1989 roku w Anglii wykazano, że ich przyczyną jest właśnie ten pierwotniak.

Neospora caninum w swoim cyklu rozwojowym ma dwóch żywicieli. Ostatecznym jest pies, który zaraża się zjadając tkanki żywicieli pośrednich, zawierające cysty z zooitami. W organizmie psa dochodzi do rozmnażania płciowego pierwotniaka, w wyniku czego powstają oocysty, stanowiące materiał zakaźny dla żywicieli pośrednich, którymi najczęściej są krowy, rzadziej inne zwierzęta.

Oocysty wydostają się do środowiska zewnętrznego wraz z kałem żywiciela ostatecznego. Po zjedzeniu oocyst przez żywiciela pośredniego uwalniają się z nich zoity, gwałtownie się dzieląc, które wędrują do narządow i tkanek, między innymi do układu nerwowego, układu rozrodczego, dobrze ukrwionych mięśni. Możliwe jest także zakażenie potomstwa przez żywiciela pośredniego poprzez łożysko, a także drogą laktogenną. Zasadniczą drogą zakażenia bydła zoitami jest pasza zanieczyszczona odchodami żywiciela ostatecznego, wody płodowe, błony płodowe, poronione płody itp.

Występowanie

Choroba ta występuje w wielu regionach świata. Głównym jej skutkiem są poronienia. Najczęściej mają miejsce w 4-7 miesiącu cielności. Pierwsze zachorowania na neosporozę  odnotowano w wielu stadach bydła na terenie Stanów Zjednoczonych, Kanady, Meksyku, Australii, Nowej Zelandii, Argentyny i większości krajów europejskich. Z badań serologicznych wynika, że w niektórych stadach nawet 100% krów może być zarażonych tym pasożytem. Na przykład w Anglii u krów mlecznych z powodu neosporozy miało miejsce 20% poronień, a w Holandii 25%. Od tej pory w wielu krajach prowadzone są badania dotyczące neosporozy bydła.

W Polsce pierwsze badania wykonano na przełomie lat 1999/2000 przez pracowników Instytutu Parazytologii PAN, obejmując nimi surowice 30 krów, które wcześniej poroniły. Obecność specyficznych przeciwciał przeciwko N. caninum wykazano u 23,3% krów. W późniejszym okresie przebadano ponad 200 krów rasy polska biało-czarna w kierunku obecności przeciwciał dla tego pasożyta i stwierdzono je u 22% krów. Zbadano również potomstwo pochodzące od 27 krów serologicznie dodatnich i stwierdzono u 92,5% zwierząt przeciwciała przeciwko N. caninum. Z badań wykonanych w gospodarstwach drobnotowarowych okolic Lublina, którymi objęto 188 krów, przeciwciała N. caninum stwierdzono u 7 zwierząt (3,72%). Wszystkie krowy serologicznie dodatnie pochodziły z zakupu, a 3 z nich były córkami krów importowanych z Holandii. Należy pamiętać, że do strat ekonomicznych (utrata cieląt) należy zaliczyć także koszty pośrednie, do których należą: opieka weterynaryjna nad stadem, powtarzanie rui u krów, wydłużenie okresu międzywycieleniowego, brakowanie zwierząt, gorsza jakość mięsa i obniżona mleczność.

Straty ekonomiczne powodowane neosporozą np. w Kalifornii szacuje się na około 35 mln dolarów rocznie, w Australii natomiast na około 85 mln dolarów w fermie bydła mlecznego oraz 25 mln dolarów w fermie bydła mięsnego.

Objawy kliniczne

Zakażenie bydła drogą pokarmową nie manifestuje się zazwyczaj objawami klinicznymi. Objawy kliniczne mogą wystąpić u młodych zwierząt w postaci niedowładu kończyn, zwiotczenia mięśni, progresywnego paraliżu kończyn, atrofii mięśni, trudności w przełykaniu czy nadpobudliwości. Poronienia (z możliwością nawrotów) są jedynym objawem klinicznym neosporozy u zwierząt dorosłych. Objawy chorobowe występują dopiero po zacieleniu krów zakażonych i tylko u pewnego odsetka zwierząt.

W hodowli bydła zakażenie również może mieć miejsce drogą śródmaciczną, gdzie pewna liczba zwierząt z utajoną postacią choroby może ronić. Inne rodzą żywe cielęta, wśród których są zarówno cielęta nie zakażone, jak i zakażone w pierwszych tygodniach życia. Z badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych wynika, że w niektórych stadach bydła aż 48% poronionych płodów było zarażonych przez N. caninum. Znamiennym jest, że badania serologiczne w tych stadach ujawniły, że 62-83% bydła dorosłego posiadało w surowicy przeciwciała dla tego pasożyta. Dalsze obserwacje tych zwierząt wykazały, że nie wszystkie krowy z dodatnim mianem przeciwciał roniły lub rodziły cielęta zarażone neosporozą. Zatem, można przyjąć istnienie w organizmie krowy odporności na zarażenie. Pewnym potwierdzeniem nabywania odporności przez zwierzęta mogą stanowić obserwacje wskazujące, że ronienia na tle neosporozy częściej dotyczą krów młodych (pierwsza lub druga ciąża). Aczkolwiek znane są przypadki, kiedy ta sama krowa trzykrotnie roniła, a w jej płodach zawsze stwierdzano N. caninum, przy braku innego czynnika mogącego powodować ronienie.

Kiedy krowy zarażone są przed zacieleniem, mogą rodzić zdrowe cielęta. Może to wskazywać, że nie zacielone krowy uzyskują odporność zabezpieczającą potomstwo przed pasożytem. Uważa się, że u krów jedynym klinicznym objawem neosporozy są poronienia w różnym okresie cielności. W pierwszych trzech miesiącach po zapłodnieniu może nastapić obumarcie płodu, a następnie jego resorpcja, mumifikacja itp. Innym razem, w późniejszym okresie cielności dochodzi do poronienia obumarłych płodów, bądź rodzenia nieżywych cieląt, często z deformacjami w obrębie głowy. Mogą rodzić się także klinicznie zdrowe noworodki z wrodzoną neosporozą. U tych cieląt w pierwszych tygodniach życia mogą wystąpić porażenia tylnych kończyn, niezborność ruchowa, drgawki oraz inne objawy nerwowe, które pomimo leczenia prowadzą do śmierci zwierzęcia. Bliższe dane odnośnie objawów neosporozy u bydła przedstawia tabela 1.

Tabela 1. Objawy występujące przy neosporozie bydła [Wg Katkiewicz M., Wierzchoń. M (2002)]

Zaburzenia ze strony układu rozrodczego	Wczesne zamierania zarodków Obumieranie płodów (i ich maceracja, rzadziej mumifikacja) Ronienia Porody martwych cieląt ( w terminie normalnym lub opóźnione)
Objawy ze strony układu nerwowego (dot. cieląt)	Drgawki Niezborność Porażenie mięśni tylnej części ciała Zanik mięśni
Inne zaburzenia	Zaburzenia rozwojowe dotyczące zrastania kości czaszki Wodogłowie Jednooczność Śmierć cieląt w kilka godzin po urodzeniu

Zmiany anatomopatologiczne i diagnostyka choroby

U poronionych płodów oraz cieląt padłych na neosporozę można stwierdzić wybroczyny na terenie półkul mózgowych, ogniska martwicze w mięśniach lędźwiowych, narządach miąższowych, w mięśniach przepony i mięśniu sercowym. W badaniach histopatologicznych w wymienionym materiale można odnotować cysty wypełnione zoitami Zasadniczym badaniem, do postawienia prawidłowego rozpoznania choroby u bydła, jest immunohistochemiczne badanie wymienionych tkanek. Ta metoda pozwala na odróżnienie zakażeń wywołanych przez N. caninum od zakażeń powodowanych przez Toxoplasma gondii i Sarcocystis eruzi. Do powszechnie stosowanych metod należy zaliczyć: obok analizy objawów klinicznych, histologiczne badanie tkanek, mikroskop elektronowy, immunoflorenscencję pośrednią (IFAT), test ELISA oraz metody biologii molekularnej (PCR). Natomiast powszechnie stosowaną, przyżyciową metodą diagnozowania jest test ELISA, który służy do oznaczania poziomu przeciwciał w surowicy, płynach: mózgowym, rdzeniowym czy wodach płodowych. W przypadkach, gdy powyższe testy nie dają jednoznacznych wyników i budzą jakiekolwiek wątpliwości, stosuje się badania w kierunku zdiagnozowania pasożyta metodami biologii molekularnej (analiza DNA metodą PCR).

Zwalczanie choroby

Próby leczenia zwierząt zarażonych Neospora caninum nie dają pożądanego efektu, pomimo stosowania preparatów ogólnie wzmacniających oraz o szerokim zakresie działania antybiotyków i sulfonamidów. Stąd podejmowane są próby minimalizowania strat neosporozą u bydła przy użyciu szczepionki. Na rynku amerykańskim pojawiła się taka szczepionka. Podawana jest podskórnie w kark, w dwóch dawkach podawanych w 3-4 tygodniowych odstępach. Według danych firmy, która ją wyprodukowała zapewnia ona pełną skuteczność przeciw zarażeniu N. caninum oraz brak jakichkolwiek efektów ubocznych dla zwierząt.

CIEKAWOSTKA

Susza, kangury i bydło

Władze Australii zezwoliły farmerom w Nowej Południowej Walii na odstrzał chronionych ściśle kangurów, ponieważ gospodarstwa rolne są narażone w związku z klęską suszy na ich prawdziwą inwazję. Hodowcy bydła i owiec narzekają, że kangury ,,wyżerają trawę, wyrywając ją z korzeniami’”. Mięso kangurów pod względem kulinarnym ocenia się jako chude i bardzo zdrowe, o dużym potencjale rynkowym, ale jego spożywanie w tym kraju nie jest mile widziane. Organizacje broniące ,,praw zwierząt” zamiast zabijania kangurów proponują je sterylizować.

Źródło: https://www.fakt.pl