Prof. dr hab. Józef Krzyżewski

Instytut Genetyki i Hodowli Zwierząt
Polskiej Akademii Nauk w Jastrzębcu

Zarówno z organizacyjnego, jak i ekonomicznego punktu widzenia, najbardziej racjonalnym sposobem zarządzania stadem krów mięsnych jest przeprowadzenie synchronizacji rui oraz dokonanie pokryć w miesiącach maj – czerwiec. Wówczas krowy będą cielić się u schyłku okresu zimowego i na początku wczesnej wiosny (luty-marzec). Istnieje wówczas możliwość odchowu cieląt zdolnych do korzystania z pierwszej runi porostu pastwiskowego, ponieważ będą miały w pełni rozwinięty żwacz, umożliwiający sprawne trawienie pasz objętościowych.

Oszacowano, że rozpoczęcie wypasu w okresie wczesnej wiosny może dostarczyć ok. 65% rocznej puli paszy przewidzianej dla krowy mamki i jej cielęcia. Aby taka strategia zarządzania stadem krów mięsnych była możliwa do zrealizowania, należy dołożyć wszelkich starań, aby w sposób optymalny odchowywać urodzone cielęta, w oparciu o najnowszą w tej dziedzinie wiedzę. Z praktycznych obserwacji wynika, że za ostateczny efekt ekonomiczny, związany z hodowlą i chowem bydła mięsnego, w równym stopniu jest odpowiedzialne prawidłowe postępowanie z krowami mamkami, jak i z cielętami.

Odchów cieląt ras mięsnych przez część hodowców uważany jest za łatwy, a więc nie wymagający szczególnej troski. Takie podejście jest błędne i może powodować określone, wymierne straty. Staranną troską powinno być otoczone cielę od momentu urodzenia. Jednym z najważniejszych kroków w odchowie cieląt, po należytym zabezpieczeniu pępowiny, powinno być dopilnowanie, aby cielę wyssało odpowiednią ilość siary, tj. ok. 2,5 litra w okresie nie dłuższym niż 2 godziny od porodu. Czasem są problemy z dojściem cielęcia do wymienia matki lub pozornego odrzucenia cielęcia przez matkę. Dotyczy to szczególnie pierwiastek. W takim przypadku należy zdoić pierwszą siarę i podać ją cielęciu za pomocą sondy do żołądka. Sposób ten jest znany w odchowie cieląt ras mlecznych.

Podanie cielęciu pierwszej siary w odpowiednim czasie jest bardzo istotne z tego względu, że organizm nowo urodzonego cielęcia nie ma odporności na różnego rodzaju infekcje drobnoustrojami wywołującymi schorzenia. Zawarte w siarze białka odpornościowe (immunoglobuliny) po wchłonięciu do krwi cielęcia zapewniają mu odporność (tzw. bierną) na różnego rodzaju infekcje drobnoustrojami chorobotwórczymi, wystarczającą do momentu wytworzenia przez organizm cielęcia własnej odporności czynnej. Czas pobrania siary przez cielę jest bardzo istotny ze względu na krótki okres, w którym te ciała odpornościowe mogą być wchłonięte do krwi w dostatecznej ilości. Do sześciu godzin po porodzie organizm cielęcia jest zdolny do wchłonięcia 65-70% immunoglobulin, natomiast po upływie 24 godzin – zaledwie 10%.

W przypadku zaniedbania prawidłowego pojenia siarą cielęta będą miały obniżoną odporność, a więc zwiększoną podatność na choroby, co może wpływać na zmniejszenie przyrostów masy ciała oraz na wzrost wskaźnika śmiertelności. Najczęściej występującymi schorzeniami u młodych cieląt są biegunki i schorzenia dróg oddechowych. W celu zapobiegania tym schorzeniom, stosuje się profilaktyczne szczepienia. Pierwsze szczepienie przeciwko zapaleniom płuc można stosować po ukończeniu 1-2. tygodnia życia cieląt, a drugie jako powtórzenie, po upływie 4 tygodni. W przypadku profilaktyki przeciwbiegunkowej stosuje się dwukrotnie szczepienie krów cielnych; pierwszy raz w okresie 4-8 tygodni, a po raz drugi na 2-6 tygodni przed spodziewanym ocieleniem.

Wysokość dobowych przyrostów masy ciała cieląt zależy od ilości mleka produkowanego przez ich matkę. W okresie pierwszych trzech miesięcy życia z 1 kg wypitego przez cielę mleka uzyskuje się 100 g przyrostu masy ciała. W okresie 3-6 miesięcy życia z 1 kg mleka uzyskuje się 90 g przyrostu, zaś po ukończeniu 6. miesiąca życia wysokość dobowego przyrostu masy ciała wyraźnie zmniejsza się i wynosi tylko 65 g/dobę/100 g wypitego mleka. To zmniejszenie dobowych przyrostów masy ciała cieląt wraz z upływem ich wieku jest związane z jednej strony ze wzrostem potrzeb bytowych, związanym ze zwiększającą się masą ich ciała, z drugiej zaś ze wzrastającą ilością pobieranych przez cielę pasz stałych.

Już w okresie pojenia mlekiem należy zadbać o jak najszybszy i prawidłowy rozwój żwacza cieląt. Można to osiągnąć, stosując obok mleka, odpowiednie pasze stałe. Do niedawna obowiązywał pogląd, że obok paszy treściwej należy podawać cielętom siano. W ostatnich latach poglądy na ten temat uległy wyraźnej zmianie. Wykazano bowiem, że skarmianie siana przyczynia się do ograniczenia ilości zjadanej przez cielęta mieszanki pasz treściwych, w związku z czym koncentracja składników pokarmowych w takiej dawce jest niewystarczająca do pełnego pokrycia zapotrzebowania pokarmowego cielęcia. Ponadto w żwaczu w procesie fermentacyjnym siana powstaje kwas octowy, który nie przyczynia się do rozwoju funkcjonalnego żwacza. Udowodniono, że korzystny wpływ na wykształcanie kosmków w błonie śluzowej żwacza, decydujących o tempie i ilości wchłanianych składników pokarmowych, wywiera dodatek do paszy treściwej w postaci całego ziarna, zwłaszcza kukurydzy. W wyniku procesów fermentacyjnych z ziarna kukurydzy powstaje kwas propionowy, który wywiera korzystny wpływ na rozwój funkcjonalny żwacza oraz kwas masłowy, sprzyjający wykształcaniu się kosmków w jelitach. Błona śluzowa wyściełająca wnętrze żwacza jest początkowo gładka, ale pod wpływem kwasu propionowego wytwarzają się brodawki żwaczowe, które w istotny sposób zwiększają powierzchnię chłonną błony śluzowej, przez którą jest wchłaniana do krwi znacznie większa ilość produktów trawienia, co sprzyja lepszemu odżywieniu organizmu cielęcia. Podawanie cielętom całego ziarna kukurydzy, oprócz korzystnego wpływu na rozwój brodawek żwaczowych, posiada jeszcze dodatkowo tę zaletę, że cielę może gryźć. Mając do dyspozycji całe ziarno kukurydzy usiłuje go rozgryzać, co sprzyja wzmacnianiu mięśni żuchwy. Całe ziarno kukurydzy po dostaniu się do żwacza działa w pewnym sensie drażniąco, pobudzając odruch bardzo podobny do odruchu wymiotnego. Wiadomo, że cielę nie wymiotuje, ale to oddziaływanie na ściankę żwacza, wymuszające jego skurcze, przyczynia się do wzmacniania jego mięśni. Tak rozwijany żwacz od pierwszych dni życia cielęcia będzie bardzo sprawnie działającym organem u dorosłego zwierzęcia. Ziarno kukurydzy spośród wszystkich zbóż charakteryzuje się największą zawartością energii, co sprzyja lepszemu pokryciu zapotrzebowania cielęcia na składniki energetyczne.

W świetle przytoczonych poglądów jest rzeczą oczywistą, że hodowca może mieć znaczący wpływ na przyśpieszenie rozwoju anatomicznego i funkcjonalnego przedżołądków cielęcia, przede wszystkim żwacza, wprowadzając już nawet od 2. tygodnia życia paszę stałą. Obecnie rynek paszowy posiada bardzo szeroką ofertę różnego rodzaju mieszanek treściwych dla cieląt w okresie pojenia mlekiem. W późniejszym okresie odchowu cieląt hodowca może wybrać, czy pełnoporcjowe mieszanki treściwe dla cieląt będą pochodzić z zakupu czy też będą przygotowywane we własnym zakresie w gospodarstwie. O wyborze decydować będzie rachunek ekonomiczny. Ze wszech miar godnym polecenia jest prestarter typu musli lub kruszonka, produkowane przez przemysł paszowy. Prestarter typu musli składa się z gniecionego ziarna kukurydzy i pszenicy oraz suszu owocowego i orkiszu. Zaletą tak przygotowanego prestarteru jest korzystny zapach i smak, co zachęca cielę do pobrania takiej paszy. Gdy cielę będzie pobierać 30-40 dag/dobę takiego prestarteru, można wprowadzać mieszanki typu starter. Można je kupić lub sporządzić we własnym gospodarstwie. Mieszanki typu starter zawierają całe ziarno kukurydzy oraz całe ziarna innych zbóż. Taką mieszankę można przygotować na bazie zakupionego koncentratu KCJ (50%), całego ziarna kukurydzy (25%) oraz ziarna owsa lub jęczmienia (25%). Skład komponentowy innego starteru może być następujący (%): koncentrat wysokobiałkowy (pochodzący z zakupu, sporządzony na bazie produktów mlecznych, mączki lnianej i śruty owsianej) – 30, całe ziarno kukurydzy – 20, ziarno jęczmienia – 30, otręby pszenne – 10 oraz ziarno pszenżyta – 10.

Aby umożliwić dokarmianie cieląt przebywających razem z matkami, należy zbudować odpowiednie kojce do żywienia paszą stałą oraz poidła z wodą. Kojce takie w jednej ścianie powinny mieć odpowiedniej wielkości otwory, umożliwiające im swobodne wychodzenie na zewnątrz a jednocześnie uniemożliwiające wchodzenie do ich wnętrza krów matek cieląt. Począwszy od 3. miesiąca życia należy stopniowo ograniczać ilość skarmianej paszy treściwej, aby zmusić cielęta do zjadania pasz objętościowych. Może to być np. bardzo dobrej jakości kiszonka z traw powiędniętych w okresie zimowym, natomiast w okresie wiosenno-letnim doskonałą paszą objętościową jest porost pastwiskowy.

Należy kontrolować dobowe przyrosty masy ciała cieląt, aby nie dopuścić do ich nadmiernego otłuszczenia. Wyniki badań przeprowadzonych w USA wykazały, że cieliczki nadmiernie otłuszczone w momencie odsadzenia, w późniejszym wieku jako przyszłe krowy mamki charakteryzowały się gorszą płodnością, a uzyskane od nich cielęta odznaczały się niższą masą ciała. Z tych względów należy tak regulować ilość skarmianej paszy, aby zmobilizować cielęta do pobierania możliwie dużej ilości paszy objętościowej.

Niezależnie od prawidłowego dokarmiania cieląt paszami stałymi, do prawidłowego rozwoju funkcji żwacza niezbędny jest stały dostęp do wody pitnej. Cielęta pojone do woli lepiej rosną, pobierają większe ilości pasz stałych i charakteryzują się korzystniejszymi parametrami zdrowia. Niedobór wody w organizmie cielęcia objawia się osowiałością, utratą apetytu oraz matowieniem sierści. Cielętom starszym należy także podawać mieszanki mineralno-witaminowe.

Prowadząc stado bydła mięsnego według omawianej strategii, cielęta urodzone w lutym – marcu, w momencie wyjścia na pastwisko będą w wieku około 3 miesięcy. Jeśli będą prawidłowo dokarmiane w trakcie odchowu, to ich żwacz będzie w pełni przygotowany do efektywnego wykorzystania porostu pastwiskowego. Dobra wydajność pastwiska na początku sezonu pastwiskowego wpływa korzystnie na mleczność matek i dlatego cielęta mogą pobierać wystarczającą ilość mleka, tj. 7-10 kg dziennie. Dodatkową korzyścią jest to, że krowa może odbudować rezerwy ciała utracone w zimie i ponownie łatwo być pokryta.

Korzyści wynikające z omawianej strategii potwierdzają obserwacje praktyczne zarówno za granicą, jak i w kraju. W badaniach przeprowadzonych we Francji wykazano, że buhajki rasy Charolaise, które przy rozpoczęciu wypasu w wieku trzech miesięcy pobierały 8 litrów mleka/dziennie, a w wieku 8 miesięcy 3-4 l mleka/dziennie, bez dokarmiania paszą treściwą przyrastały średnio 1200 g/dobę.

Również korzystne wyniki uzyskano w badaniach krajowych. W Zakładzie Doświadczalnym Siejnik (woj. warmińsko-mazurskie), należącym do Instytutu Zootechniki w Balicach k/Krakowa, oceniano efektywność żywienia mamek i cieląt ras mięsnych (mieszańców wielorasowych z dominującym udziałem genów bydła rasy Limousine lub Blonde d’Aquitaine). Krowy mamki razem z cielętami wypasano na średniej jakości pastwisku, podzielonym na kwatery, bez dokarmiania paszą treściwą. Sumaryczne wyniki tych badań przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Wyniki odchowu cieląt ras mięsnych w okresie żywienia pastwiskowego oraz charakterystyka krów matek [Strzetelski i wsp., 2000]

Wyszczególnienie	Rok
	1998		1999
	buhajki	cieliczki	buhajki	cieliczki
Masa ciała (MC) cieląt przy urodzeniu (kg)	38,1	36,4	43,8	36,5
MC cieląt przed rozpoczęciem wypasu (kg)	83,1	62,9	54,1	54,6
MC cieląt po zakończeniu wypasu (kg)	249,4	201,7	191,4	194,6
Liczba dni od urodzenia do zakończenia opasu	202,9	192,2	159,4	196,3
Liczba dni odchowu przy matkach na pastwisku	160	158,2	141,7	162,8
Dobowy przyrost masy ciała w okresie wypasu (g)	1039	878	969	860
MC (kg) i kondycja (BCS, pkt) krów matek przed wypasem	572,6 (2,70)		559,8 (2,76)
MC (kg) i kondycja (BCS, pkt) krów matek po wypasie	606,6 (3,53)		586,5 (3,50)
Dobowy przyrost masy ciała matek podczas wypasu (g)	204		148
Całkowita produkcja mleka (średnio od krowy, kg)	2000		1915
Wydajność krów w okresie około szczytowym laktacji (kg)1	9,3 (od 7,8 do 10,2)

1] określona w 3-4 miesiącu laktacji

Należy podkreślić, że żywienie krów mamek i ich cieląt na pastwisku sprzyja dobrej mleczności matek i tym samym optymalnemu odżywieniu cieląt. Mleko w połączeniu z dobrą zielonką pastwiskową jest najlepszą paszą w okresie odchowu cieląt ras mięsnych. Krowy mamki mogą z łatwością odbudować rezerwy tłuszczowe ciała utracone w okresie żywienia zimowego.

Żywienie pastwiskowe wpływa także korzystnie na występowanie rui u krów ras mięsnych i sprzyja skutecznemu ich pokryciu. Tak więc wycielenia krów ras mięsnych u schyłku zimy i na początku wiosny pozwalają na najbardziej efektywne wykorzystanie zasobów pastwiskowych i uzyskanie wymiernych korzyści wynikających z chowu bydła ras mięsnych.