Prof. dr hab. Józef Krzyżewski

Instytut Genetyki i Hodowli Zwierząt
Polska Akademia Nauk w Jastrzębcu

Z praktycznego punktu widzenia wydaje się, że najbardziej racjonalnym sposobem zarządzania stadem bydła mięsnego jest przeprowadzenie synchronizacji rui u krów mamek oraz dokonanie pokryć w miesiącach maj – czerwiec. Wówczas termin porodów przypadnie na koniec okresu zimowego i początek wczesnej wiosny, czyli luty – marzec. Strategia taka umożliwia z jednej strony odchów cieląt zdolnych do wykorzystywania już pierwszej wiosennej runi porostu pastwiskowego, ze względu na w pełni rozwinięty żwacz, umożliwiający efektywne trawienie pasz objętościowych, z drugiej zaś strony – okres krycia krów przypadnie na początek sezonu pastwiskowego, sprzyjający skuteczności pokryć.

Odchów cieląt

W ramach omawianej strategii, należy dołożyć wszelkich starań, aby w optymalny sposób odchować urodzone cielęta. Trzeba pamiętać o tym, że ostateczny, korzystny efekt ekonomiczny w równym stopniu zależy od prawidłowego postępowania z krowami mamkami, jak i z cielętami. Staranną troską powinno być otoczone cielę od momentu urodzenia. Po prawidłowym zabezpieczeniu pępowiny, należy zapewnić cielęciu wypicie ok. 2,5 litra pierwszej siary, w okresie nie dłuższym niż dwie godziny od porodu. W przypadku odrzucenia cielęcia przez jego matkę, co zdarza się czasem u pierwiastek, należy zdojoną siarę podać za pomocą sondy przełykowej.

Zawarte w siarze ciała odpornościowe zapewniają cielęciu tzw. odporność bierną w początkowym okresie życia, aż do momentu wytworzenia się odporności czynnej na wszelkiego rodzaju drobnoustroje chorobotwórcze. Zawartość ciał odpornościowych w siarze gwałtownie zmniejsza się po porodzie; po upływie 24 godzin pozostaje ich tylko 10% w stosunku do ich stężenia w pierwszej siarze. Niezależnie od prawidłowego pojenia cielęcia siarą, stosuje się szczepienia ochronne. Pierwsze szczepienie przeciwko zapaleniu płuc stosuje się po ukończeniu 1-2 tygodni życia, a drugie po upływie 4 tygodni. W przypadku profilaktyki przeciwbiegunkowej, stosuje się dwukrotne szczepienie krów cielnych; pierwszy raz w okresie na 4-8 tygodni, a drugi – na 2-6 tygodni przed spodziewanym ocieleniem.

Wielkość dobowych przyrostów masy ciała cieląt jest ściśle związana z ilością wypijanego mleka. W okresie pierwszych trzech miesięcy życia, z 1 kg wypijanego mleka uzyskuje się 100 g przyrostu ciała cielęcia, zaś w okresie dalszych 4-6 miesięcy – 90 g, natomiast powyżej 6 miesiąca – tylko 65 g. Spadek ten jest związany z pobieraniem pasz stałych.

W ostatnich latach nie zaleca się podawania cielętom siana jako pierwszej paszy, bowiem ogranicza ono pobieranie pasz treściwych oraz w procesie fermentacyjnym powstaje kwas octowy, który nie wywiera korzystnego wpływu na rozwój błony śluzowej żwacza.

Korzystny wpływ na wykształcanie się kosmków w błonie śluzowej żwacza wywiera dodatek całego ziarna kukurydzy lub innych zbóż. W wyniku fermentacji takiego ziarna powstaje kwas propionowy, który wywiera korzystny wpływ na rozwój kosmków w błonie śluzowej żwacza oraz kwas masłowy, który stymuluje rozwój kosmków jelitowych. Całe ziarno cielętom należy podawać już od drugiego tygodnia życia. Obecnie na rynku paszowym znajduje się bardzo bogaty asortyment pasz treściwych dla cieląt w okresie pojenia mlekiem. Godnym polecenia jest prestarter typu musli lub kruszonka. W skład musli wchodzi gniecione ziarno kukurydzy, pszenicy oraz suszu owocowego i orkiszu. Gdy cielę będzie pobierać 30-40 dag mieszanki prestarter, można zacząć podawać mieszankę typu starter. Taką mieszankę można przygotować we własnym zakresie wg następującej receptury: koncentrat KCJ – 50%, całe ziarno kukurydzy – 25% i całe ziarno owsa lub jęczmienia – 25%.

Aby umożliwić dokarmianie cieląt utrzymywanych razem z ich matkami, należy zbudować odpowiednie kojce do żywienia paszą treściwą i pojenia wodą, dostępne tylko dla cieląt. Począwszy od trzeciego miesiąca życia, należy stopniowo ograniczać ilość skarmianej paszy treściwej, aby zmusić cielęta do zjadania pasz objętościowych; w okresie zimowym kiszonki z kukurydzy, w okresie letnim – porostu pastwiskowego. Należy kontrolować przyrosty masy ciała cieląt. Wyniki badań przeprowadzonych w USA wykazały, że cieliczki nadmiernie otłuszczone w momencie odsadzenia jako przyszłe krowy charakteryzowały się gorszą płodnością i rodziły cielęta o niższej masie ciała. Z tych względów należy tak regulować ilość skarmianej paszy, aby zmobilizować cielęta do pobierania możliwie dużej ilości pasz objętościowych. Zarządzając stadem bydła mięsnego według omawianej strategii, cielęta urodzone w lutym – marcu, w momencie wyjścia na pastwisko, będą w wieku około trzech miesięcy, z prawidłowo rozwiniętym żwaczem.

Żywienie krów mamek z ich cielętami na pastwisku

Dobra wydajność pastwiska w okresie wczesnowiosennym wpływa korzystnie na mleczność matek i dlatego cielęta będą mogły pobierać wystarczającą ilość mleka, tj. 7-10 kg/dobę. Dodatkową korzyścią jest to, że krowa może odbudować rezerwy ciała utracone w okresie zimowym i ponownie łatwo zostać pokryta. Korzyści wynikające z omawianej strategii, potwierdzają obserwacje praktyczne, zarówno za granicą, jak i w kraju. We Francji wykazano, że buhajki rasy Charolaise, które w momencie rozpoczęcia wypasu pobierały 8 litrów mleka/dobę, a w wieku 8 miesięcy 3-4 litry mleka/dobę, bez dokarmiania paszą treściwą przyrastały średnio 1200 g/dobę. Również korzystne wyniki uzyskano w badaniach przeprowadzonych w Zakładzie Doświadczalnym Siejnik, należącym do Instytutu Zootechniki – PIB w Balicach. Oceniano efektywność żywienia mamek i cieląt ras mięsnych (mieszańców wielorasowych z dominującym udziałem genów rasy Limousine lub Blonde d’Aquitaine). Krowy mamki razem z cielętami wypasano na średniej jakości pastwisku podzielonym na kwatery, bez dokarmiania paszą treściwą. Sumaryczne wyniki tych badań przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Wyniki odchowu cieląt ras mięsnych w okresie żywienia pastwiskowego oraz charakterystyka krów matek [Strzetelski i wsp., 2000]

Wyszczególnienie	Rok
	1998		1999
	buhajki	cieliczki	buhajki	cieliczki
Masa ciała (MC) cieląt przy urodzeniu (kg)	38,1	36,4	43,8	36,5
MC cieląt przed rozpoczęciem wypasu (kg)	83,1	62,9	54,1	54,6
MC cieląt po zakończeniu wypasu (kg)	249,4	201,7	191,4	194,6
Liczba dni od urodzenia do zakończenia opasu	202,9	192,2	159,4	196,3
Liczba dni odchowu przy matkach na pastwisku	160	158,2	141,7	162,8
Dobowy przyrost masy ciała w okresie wypasu (g)	1039	878	969	860
MC (kg) i kondycja (BCS, pkt) krów matek przed wypasem	572,6 (2,70)		559,8 (2,76)
MC (kg) i kondycja (BCS, pkt) krów matek po wypasie	606,6 (3,53)		586,5 (3,50)
Dobowy przyrost masy ciała matek podczas wypasu (g)	204		148
Całkowita produkcja mleka (średnio od krowy, kg)	2000		1915
Wydajność krów w okresie około szczytowym laktacji (kg)1	9,3 (od 7,8 do 10,2)

1] określona w 3-4 miesiącu laktacji

Żywienie pastwiskowe wpływa także korzystnie na występowanie rui u krów ras mięsnych i sprzyja skutecznemu ich pokryciu. Tak więc ocielenia krów ras mięsnych u schyłku zimy i na początku wiosny pozwalają na najbardziej efektywne wykorzystanie zasobów pastwiskowych i uzyskanie wymiernych korzyści, wynikających z chowu bydła ras mięsnych. Należy podkreślić, że żywienie mamek i ich cieląt na pastwisku, sprzyja dobrej mleczności matek i tym samym optymalnemu odżywieniu cieląt. Mleko w połączeniu z dobrą zielonką pastwiskową są najlepszą paszą w okresie odchowu cieląt od krów ras mięsnych. Krowy mamki z łatwością mogą odbudować rezerwy tłuszczowe ciała, utracone w okresie zimowym.

Żywienie pastwiskowe wpływa także korzystnie na występowanie rui i skuteczność krycia krów ras mięsnych.

Wśród niektórych hodowców bydła mięsnego panuje przekonanie, że w sezonie pastwiskowym łatwiej jest żywić zwierzęta niż w okresie zimowym. Należy pamiętać, że sama zielonka w wielu przypadkach nie wystarcza do pełnego pokrycia zapotrzebowania zwierząt na składniki pokarmowe, a mając na uwadze jej zmienny skład chemiczny i wartość pokarmową, trudno jest dobrze zbilansować dawkę pokarmową. Nawet przy bardzo dobrym planowaniu wypasu i racjonalnie prowadzonej gospodarce na pastwisku, jest bardzo trudno zapewnić w dawce pokarmowej odpowiedni stosunek białka do energii. Wynika to z bardzo szybko zmieniającego się składu chemicznego porostu, spowodowanego zmieniającą się w nim zawartością suchej masy i zawartych w niej składników pokarmowych. Utrudnia to precyzyjne szacowanie ilości składników pokarmowych pobieranych przez zwierzęta.

W początkowym okresie, a więc na początku sezonu pastwiskowego, w odroście o wysokości ok. 15 cm, występuje nadmiar białka przy niskiej zawartości suchej masy oraz zawartego w niej włókna i innych składników energetycznych; koncentracja energii zwiększa się znacznie przy intensywnym nawożeniu pastwiska azotem. W okresie późniejszym, przy odroście o wysokości ok. 25 cm, poprawia się znacznie stosunek ilości białka do ilości energii oraz zwiększa się ilość pobieranej suchej masy przez zwierzęta.

Wiosenne rozpoczęcie wypasu

Wiosną nie należy zwlekać z rozpoczęciem wypasu. Późniejsze wyprowadzenie zwierząt na pastwisko powoduje, że odrost będzie przestarzały, szczególnie w pierwszej rotacji, a kolejny odrost będzie wymagał dłuższego okresu czasu do osiągnięcia tzw. dojrzałości pastwiskowej. Wypasanie można rozpocząć wówczas, gdy ruń osiągnie 10-12 cm wysokości. Optymalną wartość pokarmową posiada porost o wysokości 15-18 cm. Ważnym zagadnieniem jest „przestawianie” zwierząt z żywienia zimowego na wiosenne, aby stworzyć możliwość dostosowania się mikroflory żwacza do nowego rodzaju paszy. Młoda zielonka w okresie wiosennym jest bogata w białko, ale zawiera mało składników energetycznych i suchej masy, a w niej włókna surowego. Zatem stopniowe, łagodne przechodzenie z żywienia zimowego na pastwiskowe, umożliwia zapobieganie zaburzeniom trawiennym. Schemat przejścia z żywienia zimowego na pastwiskowe powinien wyglądać następująco:

• w okresie pierwszych dwóch dni należy wypuścić zwierzęta na jedną godzinę, najlepiej około południa, po zjedzeniu porannej porcji paszy w oborze;
• od trzeciego dnia należy wydłużać przebywanie zwierząt na pastwisku o godzinę, a w oborze zadawać pasze węglowodanowe, najlepiej kiszonkę z kukurydzy;
• po upływie tygodnia można już rozpocząć wypasanie całodobowe.

W przypadku prowadzenia opasu intensywnego, lepszym rozwiązaniem jest wypasanie zwierząt tylko w okresie dnia, ponieważ zwierzętom w oborze jest łatwiej podać brakującą ilość paszy. Dotyczy to także krów-mamek, jeżeli chcemy zwiększyć wydajność mleka potrzebnego dla odchowywanych cieląt. Czas, w którym zwierzęta pobierają paszę na pastwisku, tylko w niewielkim stopniu zależy od ilości dostępnego porostu. Bydło w ciągu doby pobiera paszę średnio w okresie 8-10 godzin. Wbrew oczekiwaniom, na pastwiskach z małą ilością porostu, zwierzęta nie wydłużają czasu potrzebnego na jego pobranie. W przypadku wypasu całodobowego jest gorsze wykorzystanie porostu, ponieważ zwierzęta po zjedzeniu niezbędnej jego ilości, poruszają się po pastwisku, udeptując ruń, co przyczynia się do niszczenia porostu i zwiększenia ilości niedojadów. Warto podkreślić, że efektywny wypas zwierząt jest możliwy na pastwiskach oddalonych od obory nie więcej niż 1 km.

Najlepszym sposobem jest wypas rotacyjny, polegający na 4-6 krotnym wypasaniu runi na danej kwaterze w sezonie pastwiskowym. Czas trwania jednej rotacji powinien być możliwie najkrótszy, natomiast czas odrastania długi, lecz nie dłuższy niż 5 tygodni.

W skali roku pastwisko może dostarczyć dla krów mamek przebywających razem z cielętami do 70% potrzebnych składników pokarmowych. Cielęta 4-5 miesięczne, poza mlekiem matki, powinny pobierać ok. 50% składników pokarmowych z porostu pastwiskowego. Krowy ras mięsnych po ocieleniu nie powinny być żywione zbyt obficie, ponieważ nadmiar produkowanego mleka może zaszkodzić cielętom i sprzyjać schorzeniom wymion krów. Dodatek niewielkiej ilości paszy treściwej (1-2 kg) może być uzasadniony w przypadku krów znajdujących się w szczytowym okresie laktacji (ok. 2 miesiące po ocieleniu) oraz w okresie krycia. W końcu sezonu żywienia zimowego, masa ciała krów po ocieleniu może ulegać wyraźnemu zmniejszeniu, zwłaszcza w sytuacji, gdy przed ocieleniem znajdowały się one w słabej kondycji. W okresie żywienia pastwiskowego, kondycja krów ulega szybkiej poprawie. Należy podkreślić, że przy znacznych niedoborach składników pokarmowych w okresie ciąży i zbyt słabej kondycji krów, można oczekiwać obniżenia masy ciała rodzących się cieląt, zmniejszonej wydajności mleka oraz pogorszenia wskaźników rozrodu. Zdaniem wielu specjalistów, zbyt dobra kondycja ciała krów-mamek (tzw. wystawowa) jest niepożądana ze względów ekonomicznych oraz z uwagi na utrudnione porody i zdrowie cieląt, u których mogą występować biegunki po spożyciu nadmiernej ilości mleka.

Krowy mamki mogą być żywione wyłącznie porostem pastwiskowym, pod warunkiem pobierania dostatecznej jego ilości. W miarę wzrostu cieląt, jak również w początkowym okresie laktacji, można stosować dodatek kiszonki z kukurydzy lub nisko białkowej paszy w postaci np. ziarna zbóż w ilości do 2 kg na sztukę dziennie.

 Niewątpliwą zaletą żywienia pastwiskowego krów, które ocieliły się w miesiącach późno-zimowych (luty) i wczesno-wiosennych (marzec) jest szybkie pojawienie się rui i wysoka skuteczność pokryć.

Żywienie bydła opasowego na pastwisku

 W Polsce najbardziej popularny jest tzw. półintensywny opas bydła mięsnego, który ma charakter dwuetapowy. W tym systemie opas buhajków trwa do masy ciała 550-670 kg i wieku 20-24 mies. W pierwszym etapie młode cielęta, które urodziły się na przełomie zimy i wiosny, utrzymywane są na pastwisku razem z ich matkami do końca sezonu pastwiskowego. Jest to swoisty okres przygotowawczy do właściwego opasu. Po sezonie pastwiskowym zwierzęta przeprowadzane są do budynków, w których prowadzi się opas zbliżony do intensywnego. W tym okresie wykorzystane jest zjawisko tzw. kompensacji wzrostu, jeżeli w okresie pastwiskowym nie były w pełni pokryte ich potrzeby pokarmowe, uwarunkowane potencjałem genetycznym. Zapotrzebowanie opasów na składniki pokarmowe jest zróżnicowane w zależności od masy ciała i płci opasów. Zapotrzebowanie opasów młodszych na białko jest wyższe, stąd jego zawartość w poroście powinna wynosić 14-15% w s. masie dla buhajków i 15-16% dla jałówek. Koncentracja energii w suchej masie dawki powinna wynosić odpowiednio: 1,22 Mcal/kg i 1,05 Mcal/kg suchej masy spożywanej paszy. Pod koniec opasu wymagana koncentracja białka w paszy zmniejsza się do poziomu 12,5% dla buhajków i 14,0% dla jałówek, wzrasta natomiast zapotrzebowanie na energię i wynosi odpowiednio: 1,3 Mcal/kg i 1,15 Mcal/kg s. masy dawki. Jałówki wymagają w dawce wyższej koncentracji włókna, które wpływa na zmniejszenie otłuszczenia tusz. Precyzyjne określenie wartości pokarmowej skarmianego porostu i pobieranej jego ilości przez bydło, jest w praktyce niemożliwe do określenia. Z tych względów podawane czasem przykładowe dawki dla opasów należy traktować jako orientacyjne.

Praktyczną miarą wartości pokarmowej porostu pastwiskowego mogą być dobowe przyrosty masy ciała, określane na podstawie okresowego ważenia zwierząt. Jest rzeczą pewną, że przy intensywnym opasie bydła mięsnego, zawartość energii w poroście pastwiskowym jest niewystarczająca. Z tego względu dobrym rozwiązaniem jest stosowanie dodatku kiszonki z kukurydzy. W przypadku wypasu kwaterowego, zalecane jest utrzymywanie zwierząt o zbliżonym zapotrzebowaniu na składniki pokarmowe na wspólnej kwaterze.

Z punktu widzenia jakości uzyskiwanej wołowiny, preferuje się system żywienia, który umożliwia uzyskanie dobowych przyrostów w granicach 1000-1200 g/dobę. Uzyskuje się wówczas ok. 67% mięsa w tuszy i ok. 12% tłuszczu, natomiast przy dobowym przyroście powyżej 1200 g/dobę, udział mięsa w tuszy zmniejsza się do poziomu 64% a ilość tłuszczu wzrasta do 17%.

W okresie żywienia pastwiskowego zaleca się podawanie zwierzętom słomy jęczmiennej lub owsianej i siana. Obydwie wymienione pasze zawierają dużo tzw. włókna efektywnego, które jest niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów trawiennych. Mają one ponadto charakter strukturotwórczy, zapewniają więc właściwe przeżuwanie i naślinienie paszy. Ślina ma działanie buforujące, dzięki czemu pH w treści żwacza utrzymuje się powyżej 6,15, co zapobiega kwasicy. Słoma daje zwierzętom poczucie sytości, zaspokaja więc tzw. głód fizyczny. Zawarte w niej włókno spowalnia przechodzenie treści pokarmowej przez żwacz, co sprzyja dobremu wykorzystaniu składników pokarmowych z pobranej paszy i wpływa korzystnie na konsystencję kału.

Pojenie wypasanych zwierząt

Przy wypasaniu zwierząt na pastwisku istotnym zagadnieniem jest zaopatrzenie w wodę. Naturalne zbiorniki wodne na pastwisku mogą być wykorzystywane jako wodopoje pod warunkiem, że woda znajdująca się w nich odpowiada wymaganiom jakościowym wody pitnej dla zwierząt.

Dorosła krowa wypija średnio w okresie doby ok. 60 l wody, a młode bydło w zależności od masy ciała od 20 do 40 l. W okresie upałów ilość wypijanej wody zwiększa się o połowę.

Optymalnym sposobem jest dowożenie wody na pastwiska przy użyciu beczkowozów, najlepiej zaopatrzonych w poidła automatyczne. Wskazane jest umieszczenie przy wodopojach lizawek solnych z mikroelementami. W sezonie pastwiskowym zaleca się również stosować przemysłowe mieszanki mineralne, koniecznie ze zwiększoną zawartością magnezu. Optymalnym rozwiązaniem byłoby zaaplikowanie wypasanym zwierzętom odpowiednich bolusów, zawierających potrzebne makro- i mikroelementy.

Alternatywne sposoby utrzymywania bydła ras mięsnych w sezonie wegetacyjnym

Jednym z nich jest utrzymywanie zwierząt na utwardzonym, obszernym okólniku, zlokalizowanym przy oborze oraz koszenie i przywożenie zielonki, najlepiej dwukrotnie w ciągu doby, aby zielonka nie zagrzewała się. Zaletą takiego postępowania jest znacznie większa możliwość dokładnej kontroli ilości spożywanej zielonki i stosowanie na bieżąco bardziej precyzyjnego dokarmiania innymi paszami. Przy intensywnym opasie młodych zwierząt należy pamiętać o właściwym zbilansowaniu dawek, aby maksymalnie wykorzystać zdolność do odkładania w ich ciele białka.

Rasy późno dojrzewające posiadają większą zdolność do syntezy i odkładania białka w ich ciele, w porównaniu do ras wcześnie dojrzewających, zwłaszcza w początkowym okresie opasania. Dostarczanie składników pokarmowych ponad optimum potencjału genetycznego zwierząt, sprzyja odkładaniu zwiększonej ilości tłuszczu. Odnosi się to w szczególności do ras małych, wcześnie dojrzewających. Poszczególne rasy charakteryzują się różnym stopniem wykorzystania pasz objętościowych. Lepszym wykorzystaniem gorszej jakości porostu pastwiskowego i innych pasz objętościowych o niższej wartości pokarmowej, charakteryzują się takie rasy jak Hereford, Salers, Black Welsh i Aberdeen Angus. Lepszej jakości pasz wymagają Charolaise, Limousine i Piemontese.

Niewątpliwą korzyścią żywienia opasanych zwierząt na pastwisku lub koszoną zielonką pastwiskową, pochodzącą z uprawy polowej, jest uzyskanie korzystnego profilu niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych w tłuszczu śródmięśniowym. Dotyczy to zwłaszcza wysokiego stężenia kwasu linolenowego (CLA), charakteryzującego się korzystnym wpływem na zdrowie konsumentów, łącznie z działaniem przeciwnowotworowym. Pokrycie pełnego zapotrzebowania zwierząt na składniki mineralne i witaminy, umożliwia uzyskanie mięsa z wysoką zawartością witamin z grupy B (tiaminy, ryboflawiny, niacyny, wit. B₆ i B₁₂) oraz składników mineralnych (miedzi, żelaza, cynku, magnezu i selenu).

W opinii konsumentów mięso przestaje być obecnie postrzegane wyłącznie jako źródło składników odżywczych, lecz także jako produkt prozdrowotny, tzw. funkcjonalny, wpływający korzystnie na zdrowie konsumentów.

Przy żywieniu pastwiskowym zwierząt należy pamiętać o następujących zasadach:

1. przy spasaniu bardzo młodego porostu, zwierzęta pobierają nadmierne ilości azotu niebiałkowego, który przyczynia się do obciążenia wątroby; należy zatem stosować dodatek pasz energetycznych;
2. należy stopniowo przechodzić na żywienie pastwiskowe, tj. w okresie przynajmniej jednego tygodnia, rozpoczynając wypasanie od jednej godziny pierwszego dnia;
3. w momencie rozpoczęcia wypasania na pastwisku, należy zapewnić w mieszance mineralno-witaminowej odpowiednią ilość magnezu, aby zapobiec wystąpieniu tężyczki pastwiskowej;
4. w celu uzupełnienia brakującej energii, najlepiej jest stosować dodatek kiszonki z kukurydzy lub śruty zbożowej.