Dr hab. inż. Barbara Wróbel, prof. nadzw.
Zakład Użytków Zielonych
Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach
Wypas pastwiskowy jest najtańszym sposobem żywienia i utrzymania bydła mięsnego od wiosny aż do jesieni. Na pastwisku mogą być opasane wszystkie kategorie bydła, z wyjątkiem intensywnie żywionych buhajków ras mięsnych lub mieszańców mleczno-mięsnych, w końcowym okresie opasu.
Bydło, a w szczególności bydło mięsne, to zwierzęta stadne i na pastwisku czują się najlepiej.Dlatego wszystkie systemy utrzymania bydła mięsnego są ściśle powiązane z wypasem. Najczęściej stosowanym w Polsce systemem utrzymania bydła mięsnego jest system pastwiskowo-alkierzowy. Od wczesnej wiosny do późnej jesieni zwierzęta przebywają na pastwisku, a na miesiące zimowe są przepędzane do budynków.
Coraz częściej spotyka się system pastwiskowy z dostępem do schronienia. W miesiącach wiosennych i letnich jedyną paszą jest zielonka pastwiskowa, zimą hodowca dostarcza paszę na ogrodzony teren np. kiszonkę z kukurydzy lub sianokiszonkę. Zwierzęta muszą mieć zapewnione schronienie osłaniające od wiatru, deszczu i śniegu, z suchą i czystą ściółką.
Plonowanie runi pastwiskowej w sezonie
Sezon pastwiskowy w naszej strefie klimatycznej, w zależności od regionu, trwa najczęściej około 160-180 dni w roku (od pierwszej dekady maja do połowy października). Na pastwiskach torfowych jest on zwykle około tygodnia krótszy, z uwagi na późniejsze ruszenie wegetacji roślin na wiosnę (gleby organiczne wolniej się nagrzewają).
Plonowanie pastwisk w sezonie wegetacyjnym jest nierównomierne. Wiosną, od momentu ruszenia wegetacji roślin dobowy przyrost plonu systematycznie się zwiększa, osiągając maksimum od połowy maja do około połowy czerwca, w późniejszym okresie zmniejsza się. Najintensywniejszy przyrost plonu stwierdza się w II odroście runi, a najmniejszy – w odroście V (tab. 1). Tempo to zależy również od poziomu nawożenia, zaopatrzenia roślin w wodę oraz od składu botanicznego runi.
Tabela 1. Orientacyjny udział plonów z poszczególnych wypasów (odrostów runi) w plonie rocznym na dobrym pastwisku
| Udział w plonie rocznym, % | Odrost runi | ||||
| I | II | III | IV | V | |
| 20 | 25 | 22 | 20 | 13 | |
Plon uzyskiwany w maju i czerwcu ocenia się na około 50% plonu rocznego, podczas gdy uzyskiwany w lipcu i sierpniu – już tylko na około 35%, a we wrześniu i październiku – zaledwie na ok. 15%. W celu optymalnego zagospodarowania plonu w okresie wiosennym, należy część pastwiska przeznaczyć na wypas, a resztę zielonki skosić i zakonserwować.W miarę upływu sezonu pastwiskowego podaż paszy zmniejsza się, dlatego też do wyżywienia określonego stada zwierząt należy przeznaczać coraz większą powierzchnię do spasania.
Wartość pokarmowa zielonki pastwiskowej
W trakcie sezonu pastwiskowego wartość pokarmowa runi pastwiskowej zmienia się. Na początku sezonu pastwiskowego zielonka pastwiskowa w przeliczeniu na suchą masę może zawierać około 20% białka ogólnego i około 1,0 jednostki paszowej produkcji żywca (JPZ) (tab. 2). W lipcu wartości te wynoszą odpowiednio 9,5% i 0,5 JPZ.
Tabela 2. Zawartość składników pokarmowych (% s.m.) i wartość energetyczna zielonki pastwiskowej w I odroście w zależności od terminu wypasu
| Termin wypasu I odrostu | Białko ogólne | Włókno surowe | ADF | Popiół surowy | Energia netto JPZ |
| 25 kwietnia | 21,5 | 21,5 | 24,1 | 13,0 | 0,98 |
| 10 maja | 17,2 | 24,4 | 27,1 | 11,1 | 0,92 |
| 25 maja | 13,3 | 27,2 | 30,3 | 9,4 | 0,83 |
| 10 czerwca | 10,9 | 31,3 | 34,3 | 7,9 | 0,72 |
| 25 czerwca | 9,2 | 33,5 | 36,6 | 7,8 | 0,60 |
Źródło: opracowanie własne na podstawie Normy żywienia bydła, owiec i kóz [2001]
Ma to wpływ na przyrosty zwierząt. W sezonie pastwiskowym maksymalne dzienne przyrosty masy ciała zwierzęta uzyskują w ciągu pierwszych wiosennych miesięcy. Pozwala na to ilość dostępnej paszy oraz jej wartość pokarmowa. W tym czasie następuje również u zwierząt tzw. kompensacyjny przyrost masy ciała, który jest tym większy, im było bardziej ograniczone żywienie w okresie zimowym. W ciągu lata i jesieni, ze względu na malejącą produktywność pastwiska, maleją również przyrosty masy ciała. Wynika to przede wszystkim z mniejszej dostępności zielonki i obniżonej wartości odżywczej oraz zwiększonej masy ciała zwierząt w końcowym okresie opasania. Z uwagi na niższą wartość odżywczą pastwiska w celu uzupełnienia dawki pokarmowej pod koniec okresu pastwiskowego należy sukcesywnie wprowadzać sianokiszonkę.
Przy niedoborze zielonki jesienny przyrost masy ciała zwierząt czasami może być nawet zerowy. Aby utrzymać przyrost masy ciała na oczekiwanym poziomie należy podawać zwierzętom na pastwisku uzupełniającą paszę energetyczną. Zapewnia to jednocześnie właściwy przebieg końcowej fazy opasania z zastosowaniem zielonki pastwiskowej. W okresie ostatnich trzech miesięcy sezonu pastwiskowego i w okresie poprzedzającym przewidywany termin skupu zwierząt paszę uzupełniającą zbożową stosuje się w ilości od 2 do 4 kg na sztukę. Dawka paszy treściwej jest ustalana na podstawie produktywności pastwiska i opasienia zwierząt, masy ciała oraz kondycji zwierząt.
Skład botaniczny runi pastwiskowej
Aby pastwisko było w stanie wyżywić pasące się zwierzęta, muszą na nim rosnąć rośliny, w pierwszej kolejności najchętniej zjadane i szybko odrastające, a ponadto znoszące częste zgryzanie, odporne na udeptywanie i dobrze wykorzystujące składniki nawozowe. Wysokie plony i dobrą ich wartość pokarmową, a jednocześnie zwartą darń i gęstą ruń pastwiska, można osiągnąć pod warunkiem dominacji w niej szlachetnych traw z udziałem roślin bobowatych oraz roślin zaliczanych do grupy ziół. Wypasane zwierzęta bardzo intensywnie wpływają na ruń, darń i poszczególne gatunki roślin. Na pastwisku zawsze występują miejsca, gdzie roślinność jest intensywnie zjadana i miejsca, które są wręcz omijane.
W runi pastwiskowej powinny dominować przede wszystkim trawy. Trawy decydują o wielkości plonu oraz wartości energetycznej zielonki pastwiskowej. Ich procentowy udział powinien wynosić od 60 do 70%, w tym trawy niskie powinny stanowić około 40%. Do pożądanych gatunków roślin na pastwiskach zalicza się życicę trwałą (rajgras angielski), wiechlinę łąkową, kostrzewę łąkową, tymotkę łąkową, kupkówkę pospolitą, mietlicę olbrzymią oraz w mniejszym stopniu kostrzewę czerwoną i grzebienicę pospolitą. Dopuszczalny może być nieznaczny udział perzu właściwego. Pozostałe gatunki traw, a zwłaszcza takie jak stokłosa bezostna, wyczyniec łąkowy, mozga trzcinowata, mogą występować na pastwiskach ekologicznych. Jednak ich przydatność do użytkowania pastwiskowego nie jest duża. W siedliskach mokrych i bardzo mokrych zwierzęta mogą zjadać nawet mannę mielec i mannę jadalną.
Pożądany jest znaczny, wynoszący 20-25%, udział roślin bobowatych. Niezastąpionym gatunkiem runi pastwiskowej jest koniczyna biała. Gatunek ten jest bardzo chętnie zjadany, dość dobrze plonuje, a przede wszystkim znosi częste przygryzanie i udeptywanie. Pasące się zwierzęta stymulują jej rozrastanie się w runi. Obecność koniczyny w runi zwiększa jej smakowitość i wartość pokarmową, szczególnie pod względem zawartości białka, wpływa korzystnie na jej pobranie przez zwierzęta i strawność składników pokarmowych. Ruń pastwiskowa z 20% udziałem koniczyny białej charakteryzuje się większą koncentracją energii i jest lepiej wykorzystywana przez pasące się zwierzęta niż z pastwiska trawiastego. Występuje głównie na pastwiskach położonych na glebach mineralnych.
Na pastwiskach położonych w siedliskach za suchych dla koniczyny białej, można wprowadzać komonicę zwyczajną. Jest ona jednak niezbyt chętnie zjadana przez zwierzęta. Na pastwiskach położonych w siedliskach wilgotnych może występować koniczyna biało-różowa (koniczyna szwedzka). Jest to gatunek dość chętnie zjadany przez zwierzęta oraz znosi przygryzanie.
Z grupy ziół w niewielkich ilościach, tj. do 10% mogą występować takie gatunki, jak mniszek pospolity, krwawnik pospolity, brodawnik jesienny i inne typowe dla określonych siedlisk i intensywności gospodarowania. Obecność ziół w runi jest korzystna z wielu względów. Zioła poprawiają skład chemiczny paszy, jej wartość pokarmową oraz smakowitość. Zwiększa to jej pobranie, a tym samym produkcyjność zwierząt. W porównaniu z dominującymi w tych samych siedliskach gatunkami traw zioła są bogatsze w białko surowe i związki mineralne. Zawierają dużo potasu, fosforu, wapnia, żelaza, manganu i innych pierwiastków (tab. 3). Mają zdolność pobierania, nawet z głębszych warstw gleby, znacznych ilości mikroelementów, np.: manganu, boru, miedzi. Zioła w porównaniu z trawami i bobowatymi zawierają także więcej witamin, substancji hormonalnych, enzymów oraz różnorodnych substancji czynnych, tzw. metabolitów wtórnych (alkaloidy, glikozydy, fenole, saponiny, garbniki, kumaryny, olejki eteryczne, gorycze i śluzy).
Tabela 3. Zawartość makroskładników (g·kg-1 s.m.) w wybranych gatunkach roślinności pastwiskowej na tle norm żywienia bydła mięsnego
| Składnik | Bydło mięsne | Babka lancetowata | Cykoria pastewna | Kupkówka pospolita | Koniczyna biała |
| P | 2,4 | 3,9 | 4,7 | 3,4 | 3,3 |
| K | 6,0 | 25,0 | 36,0 | 29,1 | 24,4 |
| Ca | 3,8 | 19,0 | 18,0 | 2,7 | 14,5 |
| Mg | 1,2 | 3,5 | 4,8 | 1,1 | 4,7 |
Źródło: opracowanie własne na podstawie Sanderson i in., 2003
Sposoby użytkowania pastwisk
Osiągane wyniki produkcyjne zwierząt wypasanych na pastwiskach zależą od sposobu i organizacji wypasu. Najstarszym i najbardziej ekstensywnym sposobem wypasu bydła mięsnego jest wypas wolny zwany też bezplanowym.Polega on na ciągłym spasaniu runi, od wiosny do jesieni, na całej powierzchni pastwiska. Pasące się zwierzęta poruszają się swobodnie po całej powierzchni pastwiska, pobierają ruń w dowolnych miejscach, według własnych upodobań. Wypas wolny jest tani i nie wymaga nakładów, jednak nie pozwala na prowadzenie racjonalnej gospodarki pastwiskowej. Charakterystyczną jego cechą jest brak nawożenia w sezonie pastwiskowym, z wyjątkiem tylko nawożenia wczesnowiosennego (przed wypasem). Pielęgnowanie pastwiska ogranicza się tylko do wiosennego rozrzucenia kretowisk. Nie reguluje się liczebności stada. W efekcie uzyskuje się mniejszy odrost runi i gorsze wykorzystanie pastwiska. W tym sposobie użytkowania pełne zaspokojenie potrzeb pokarmowych przez zwierzęta jest możliwe tylko w maju i czerwcu. W następnych miesiącach zapotrzebowanie na paszę znacznie przekracza jej podaż. Ciągłe spasanie runi prowadzi do daleko idącej selekcji negatywnej, ponieważ zwierzęta pewne gatunki zjadają bardzo chętnie, inne mniej, a jeszcze inne omijają, a intensywność przyrostu plonu zielonki stanowi zaledwie 20-30% ilości możliwej do uzyskania po zastosowaniu systemu rotacyjnego.
Bardziej racjonalnym sposobem użytkowania pastwisk jest wypas kwaterowy. Polega onna wydzieleniu na pastwisku za pomocą ogrodzeń stałych równych powierzchniowo kwater. Ich liczba zależy od czasu spasania jednej kwatery, okresu spoczynku runi i obciążenia pastwiska.
Tabela 4. Czas odrastania runi na dobrych pastwiskach w średnich warunkach glebowych i klimatycznych
| Rotacja | Czas odrastania (dni) |
| I (kwiecień-maj) | 18-21 |
| II (czerwiec) | 20-24 |
| III (lipiec) | 22-30 |
| IV (sierpień) | 28-35 |
| V (wrzesień) | 35-42 |
W zależności od przyjętego harmonogramu wypasu zwierzęta przebywają na kolejnych kwaterach przez 1-5 dni, a po wypasie wszystkich kwater powracają na pierwszą kwaterę. System ten ogranicza ruch zwierząt związany z poszukiwaniem lepszych składników runi. Użytkowanie pastwiska tym systemem pozwala na pełne wykorzystanie jego potencjału produkcyjnego, a kształtuje się ono na poziomie 85-90%.
Przejście z systemu wolnego na kwaterowy system wypasu pozwala na zwiększenie dobowych przyrostów o ponad 200g dziennie i przynajmniej o 100 kg żywca w sezonie z 1 ha (tab. 5).
Tabela 5. Przyrosty młodego bydła mięsnego w zależności od liczby kwater
| Liczba kwater | Dzienne przyrosty (g ha-1) | Przyrost z ha (kg ha-1) |
| 1 | 602 | 322 |
| 4 | 830 | 429 |
| 8 | 808 | 501 |
| 14 | 755 | 432 |
Źródło: Rogalski, Kryszak, 2004
Ponadto zaletami tego sposobu są:
- zapewnienie zwierzętom odpowiedniej ilości paszy o wysokiej i stabilnej wartości żywieniowej,
- zapewnienie ciągłości żywienia zielonką nawet w okresach niedostatecznego tempa przyrastania runi (np. susza),
- możliwość efektywnego i bardziej intensywnego nawożenia,
- możliwość terminowego wykonywania wszystkich zabiegów pratotechnicznych.
Sposób kwaterowy polecany jest dla gospodarstw prowadzących bardziej intensywny chów zwierząt. Duża liczba kwater wiąże się ze wzrostem kosztów urządzenia pastwiska. Wzrastają m.in. koszty eksploatacyjne związane z wypasem zwierząt, tj.: częstego przepędzania zwierząt na inną kwaterę oraz uruchamiania maszyn po skończeniu wypasu w danej kwaterze w celu wykonywania różnych zabiegów, zwłaszcza nawożenia, wykaszania niedojadów czy przeciągania koryt ruchomych wodopojów.
Ulepszoną formą systemu kwaterowego jest wypas dawkowany. Stosowany jest często w przypadku zbyt dużych kwater pastwiska w gospodarstwie. Sposób dawkowaniapaszy polega na wydzielaniu zwierzętom, najczęściej dwa razy dziennie, świeżej paszy za pomocą przenośnego ogrodzenia elektrycznego. Wypas dawkowany można również stosować w gospodarstwie, gdzie pastwisko nie jest podzielone na kwatery, a tylko wydzielona jest powierzchnia pastwiska stałym ogrodzeniem do wypasu lub brak jest nawet takiego ogrodzenia. Ten sposób jest wysoce efektywny. Do zalet tego sposobu zalicza się:
- dobre wykorzystanie runi przez zwierzęta (90-95%),
- zapewnienie im zawsze świeżej paszy,
- możliwość ciągłego zbioru nadwyżek plonu,
- pozyskiwanie wysokich plonów o dużej wartości żywieniowej.
Wadami tego sposobu są:
- potrzeba dobrej znajomości potrzeb pokarmowych wypasanego stada zwierząt,
- znajomość jakości paszy oraz wielkości aktualnego plonu,
- potrzeba dobrej znajomości zasad gospodarki pastwiskowej,
- duża pracochłonność związana z koniecznością częstego nadzoru (przestawianie płotów czołowego i tylnego).
Sposób ten sprawdza się najlepiej w gospodarstwach farmerskich prowadzących bardzo intensywną produkcję, specjalizujących się w produkcji mleka i mięsa oraz w gospodarstwach posiadających pastwiska o niewielkiej powierzchni. Jest również nisko nakładowy, gdyż trwałego ogrodzenia wymaga jedynie obwodnica pastwiska i ewentualnie droga dopędowa.
Przed rozpoczęciem wypasu
Przed rozpoczęciem wypasu należy zmienić grupy utrzymania z zimowych na grupy wypasu. W tej samej grupie powinny znaleźć się matki karmiące z cielętami będącymi w podobnym wieku. Pozwala to na uniknięcie podkradania przez starsze cielęta mleka od innych krów. Należy również oddzielić zbyt młode jałówki od buhaja.
Bardzo ważnym elementem rozplanowania wypasu jest podzielenie areału pastwisk na kwatery i ustalenie teoretycznych terminów przepędzania zwierząt, tak aby zielonej paszy starczyło na jak najdłużej. Bydło mięsne może pobrać nawet 70 kg zielonki dziennie, co należy przewidzieć w wypasie kwaterowym.
Okres przejściowy
Przeżuwacze należą do grupy zwierząt, które źle znoszą gwałtowne zmiany żywieniowe. Wynika to m.in. z potrzeby namnożenia w przedżołądkach odpowiedniej populacji mikroorganizmów odpowiadających za rozkład materii organicznej. Dlatego przejście na nowy sposób żywienia powinno następować stopniowo. Okres przejściowy jest bardzo ważny, bowiem młoda ruń pastwiskowa zawiera duże ilości składników pokarmowych oraz wody, a jej gwałtowne spożycie może spowodować zaburzenia trawienne. Przez pierwszych 7-8 dni wypasu należy przyzwyczaić zwierzęta do pobierania zielonki pastwiskowej, zmniejszając dawkę kiszonki i wydłużając czas pasienia o 1 godzinę dziennie, tak aby po 7-8 dniach przejść w pełni na żywienie zielonką.
Wysokość spasanej runi
Wiosną, na pastwiskach intensywnych, zaleca się, aby wypas bydła rozpoczynać zanim roślinność osiągnie tzw. dojrzałość pastwiskową, tj. po uzyskaniu przez ruń już około 10-12 cm wysokości. Wcześniejsze rozpoczęcie wypasania pozwoli uniknąć szybkiego zestarzenia się trawy, a także uchroni pierwszy odrost przed zadeptaniem podczas przyzwyczajania się zwierząt do pastwiskowego systemu utrzymania. W następnych rotacjach najkorzystniej jest spasać ruń po osiągnięciu wysokości około 15 -20 cm. Wysokość spasionej runi przez bydło nie powinna być mniejsza niż 5-6 cm. Obowiązuje zasada, że im większa jest wydajność wypasanych zwierząt, tym wysokość pozostawianej runi (dolnego jej piętra) powinna być większa. Zakończenie wypasu powinno nastąpić przed zakończeniem wegetacji roślin (zwykle około połowy października). Spasanie runi zarówno zbyt niskiej, jak i zbyt wysokiej sprawia, że zwierzęta pobierają jej mało, co niekorzystnie wpływa na ich wydajność. Praktykowane wówczas wydłużanie czasu pasienia nie sprzyja zwiększeniu pobrania paszy. Na dobrym pastwisku czas pasienia się zwierząt nie przekracza 8-10 godz. na dobę.
Obsada pastwiska
Wielkość obsady pastwiska jest zależna od plonu uzyskanego z danego pastwiska, który nie jest równomiernie rozłożony w ciągu sezonu pastwiskowego (tab. 6). W maju i czerwcu wydajność pastwiska jest wysoka, a obniża się w następnych miesiącach jego użytkowania. Przyjęcie zbyt zawyżonej obsady dla danego pastwiska powoduje ograniczenie ilości zielonej masy dla pasących się zwierząt i uzyskanie niższej produkcji. Mała obsada pastwiska w stosunku do jego możliwości produkcyjnych zwiększa ilość niedojadów, przez co obniża się wykorzystanie pastwiska i część paszy jest marnowana. Aby temu zapobiec, zaleca się wykaszanie części kwater, a zielonkę należy przeznaczyć na siano lub kiszonkę.
Tabela. 6. Powierzchnia pastwiska i obsada zwierząt zależnie od wielkości plonu przy założeniu równomiernej podaży paszy w sezonie (sezon pastwiskowy 160 dni)
| Plon zielonej masy | Zapotrzebowanie na zieloną masę 1 DJP | Powierzchnia pastwiska dla 1 DJP (ha) | Dopuszczalna obsada (DJP·ha-1) | |
| dziennie (kg) | w sezonie (ton) | |||
| 15 | 70 | 11,2 | 0,75 | 1,3 |
| 20 | 70 | 11,2 | 0,56 | 1,8 |
| 25 | 70 | 11,2 | 0,45 | 2,2 |
| 30 | 70 | 11,2 | 0,37 | 2,7 |
| 35 | 70 | 11,2 | 0,32 | 3,1 |
| 40 | 70 | 11,2 | 0,28 | 3,6 |
Źródło: opracowanie własne na podstawie Wasilewski, 1991
DPJ – duża jednostka przeliczeniowa inwentarza, która w przypadku poszczególnych grup bydła wynosi: buhaje – 1,4; krowy i jałówki cielne – 1; jałówki powyżej 12 miesięcy – 0,8; jałówki od 6 miesięcy do 12 miesięcy – 0,3; cielęta do 6 miesięcy – 0,15.
Dokarmianie zwierząt na pastwisku
Pod koniec sezonu żywienia letniego konieczne jest dodatkowe dokarmianie krów i cieląt. Polega ono na podawaniu słomy, której dzienne zapotrzebowanie powinno wynosić 2-3 kg na krowę. Stały dostęp do słomy daje zwierzętom poczucie sytości, wypełnienia, a tym samym zaspokojenia głodu fizycznego. Włókno zawarte w słomie zwalnia przemieszczanie się treści w żwaczu, co powoduje dłuższe jej zaleganie w przedżołądkach oraz stymuluje odruch przeżuwania. Ponadto zwierzęta korzystające z pastwiska, w porównaniu z żywionymi w oborze pobierają mniej suchej masy i osiągają mniejsze przyrosty. Wynika to z niedoboru w zielonkach energii, której deficyt pogłębiany jest dodatkowo przez dużą aktywność ruchową na wolnym powietrzu. Bardzo dobrą paszą uzupełniającą niedobory energii w żywieniu pastwiskowym jest kiszonka z kukurydzy lub GPS-y o dużej zawartości skrobi.
Zaopatrzenie zwierząt w wodę i lizawki
Niezwykle ważnym zagadnieniem jest zaopatrzenie pasących się zwierząt w wodę pitną. Najbardziej rozpowszechnionym i najkorzystniejszym pod względem higienicznym sposobem dostarczenia czystej wody dla zwierząt jest jej dowożenie za pomocą beczkowozów lub tzw. wozów poidłowych.
Celowe jest, aby przy wodopojach znajdowały się lizawki solne (z mikroelementami). Ich skład jest często skomponowany właśnie pod kątem żywienia pastwiskowego, gdy jest zwiększony m.in. udział magnezu, co ma uchronić przed wystąpieniem specyficznego dla tego okresu schorzenia – tężyczki pastwiskowej (hipomagnezemii). Oprócz dostarczania zwierzętom niezbędnych składników mineralnych zwiększają ich apetyt, co przekłada się na większe pobieranie paszy oraz wzrost ich wydajności.
Nawożenie pastwisk
Ważną kwestią, szczególnie w przypadku pastwiska, jest odpowiednie nawożenie. Zasady nawożenia pastwisk są inne niż łąk. Przede wszystkim należy pamiętać, że pastwiska, w odróżnieniu od łąk, które są użytkowane wyłącznie kośnie, przez cały okres wypasu są nawożone odchodami pasących się zwierząt. Dlatego wyliczając wielkości dawek nawozów należy uwzględniać te ich ilości, które dostają się do gleby wraz z odchodami pozostawianymi przez zwierzęta. Średnio przyjmuje się, że jedna DJP przez sezon cały pastwiskowy (trwający przeciętnie 160-170 dni) pozostawia odchody, w których znajduje się ok.: 30-35 kg N, 6 kg P i 15 kg K.Średnie wykorzystanie przez ruń poszczególnych składników nawozowych z odchodów jest zróżnicowane. W przypadku azotu jest najmniejsze, gdyż wynosi 50% (wykorzystanie maleje wraz z postępowaniem sezonu pastwiskowego). W przypadku potasu kształtuje się na poziomie ok. 80%, a w przypadku fosforu wynosi 100%,
Ponadto poziom nawożenia pastwiska determinują inne czynniki, takie jak:
- zasobność gleby,
- wielkość spodziewanego plonu,
- zawartość w nim określonych pierwiastków (składników),
- obsada zwierząt.
Najbardziej aktywnym składnikiem nawozowym jest azot. Powoduje szybkie i bardzo znaczne zwiększenie plonu masy roślinnej, wpływa na skład botaniczny, wpływa na jakość paszy pastwiskowej pod względem składu chemicznego i strawności. Zaleca się, aby azot i potas wysiewać w porcjach przed każdym odrostem, natomiast fosfor – w jednej dawce wiosną. Należy także pamiętać o wapnowaniu pastwisk – co kilka lat, w ilości zależnej od odczynu gleby.
Zabiegi pielęgnacyjne na pastwiskach
Jedynie na pastwiskach prawidłowo pielęgnowanych można uzyskać prawidłowy skład botaniczny runi i dużą efektywność żywienia. Pielęgnowanie pastwisk sprowadza się do wiosennego rozrzucenia kretowisk oraz zeszłorocznych łajniaków. W razie wyraźnego rozrzedzenia runi warto przeprowadzić podsiew wartościowymi gatunkami traw i koniczyną białą.
Konieczne jest także wykoszenie niedojadów, najlepiej na wysokości 8-10 cm (jednak nie niżej niż 5 cm). Jest to ważne, gdyż niedojady mogą zajmować 48-76% powierzchni kwatery i stanowić aż 40% plonu rocznego. Koszenie i usuwanie niedojadów z pastwiska ogranicza rozwój chwastów, wyrównuje wysokość runi i utrzymuje w niej wartościowe gatunki roślin, poprawia też jakość pokarmową i odżywczą paszy oraz zwiększa wykorzystanie runi. Koszenie niedojadów po każdym turnusie pastwiskowym jest nieopłacalne ekonomicznie. Najlepiej jest wykosić niedojady po II wypasie (w kwaterach późno spasanych można wykosić je po I wypasie). Na pastwiskach zachwaszczonych celowe jest dwukrotne koszenie, tj. po I oraz II wypasie. Przy braku naturalnych zacienień należy wiosną przygotować zwierzętom wiaty, chroniące nie tylko od słońca, ale również od deszczu i silnych wiatrów.
Innymi równie ważnymi pracami są: naprawy i konserwacje urządzeń melioracyjnych, konserwacja urządzeń pastwiskowych (ogrodzeń, bram oraz wodopojów) oraz bieżąca naprawa dróg pastwiskowych.
Użytkowanie kośno-pastwiskowe
Na jakość pastwiska korzystnie wpływa użytkowanie kośno-pastwiskowe, polegające na zmiennym, planowym i systematycznym, użytkowaniu pastwiskowym na przemian z kośnym. Można stosować użytkowanie zmienne w sezonie wegetacyjnym, np.: koszenie I pokosu i późniejszy wypas lub koszenie po I wypasie. Można także w jednym roku wypasać, a w następnym prowadzić użytkowanie kośne, w cyklach nie dłuższych niż 3-letnie. Użytkowanie kośno-pastwiskowe utrzymuje zrównoważony skład botaniczny runi, zapewniając proporcjonalny udział traw, roślin bobowatych oraz ziół. Sprzyja także tworzeniu i utrzymaniu mocnej, sprężystej darni oraz zwartej runi, z której uzyskane plony mogą być o 5-10% wyższe w porównaniu do użytkowania pastwiskowego. Poprawia także wykorzystanie paszy nawet o 10%.
Podsumowanie
Wypas zwierząt jest racjonalnym i efektywnym sposobem ich letniego żywienia. Ruń pastwiskowa składa się z kilkunastu gatunków roślin, w związku z tym jest zasobna w białko o bogatym składzie aminokwasowym, w witaminy i sole mineralne. Jest łatwostrawna, a występujące w niej substancje aromatyczne pobudzają apetyt zwierząt, dlatego też jest chętnie pobierana, chociaż wyjadanie poszczególnych roślin nie jest jednakowe. Świeża zielonka wysokiej jakości jest w stanie dostarczyć zwierzętom składników pokarmowych wystarczających do uzyskania dziennego przyrostu masy ciała rzędu 800-1000 g. Wypas zapewnia również zwierzętom ruch, co wpływa pozytywnie na ich zdrowie i kondycję oraz wskaźniki rozrodu. Żywienie pastwiskowe zapewnia prawidłowy wzrost i rozwój zwierząt młodych oraz daje możliwość uzyskania wysokiej produkcji przy niższych kosztach.
Aby efekty produkcyjne żywienia pastwiskowego mogły konkurować z żywieniem alkierzowym, pastwisko musi spełniać kilka podstawowych wymogów, do których zalicza się:
- utrzymywanie optymalnego, w konkretnych warunkach siedliskowych, składu botanicznego runi, w której powinny dominować najwartościowsze pod względem pokarmowym trawy oraz koniczyna biała – ze względu na to pastwiska co kilka lat powinny być odnawiane (poddawane renowacji);
- racjonalne użytkowanie sposobem dostosowanym do warunków siedliskowych i organizacyjnych występujących w gospodarstwie;
- odpowiednio pielęgnowane i nawożone, zarówno ze względu na rodzaj stosowanych nawozów, jak i dawki wynikające z warunków siedliskowych, zasobności gleb oraz wielkości uzyskiwanych plonów;
Tylko takie pastwiska spełnią oczekiwania produkcyjne ich właścicieli oraz wymagania pokarmowe nawet wysoko wydajnych zwierząt.
;){kind=logo}