prof. dr hab. Karol Kotowski

Zanokcica bydła jest znana od lat i szeroko rozpowszechniona wśród tego gatunku zwierząt. Choroba ta z reguły występuje u bydła ras mlecznych, co nie oznacza, że nie może dotyczyć także bydła ras mięsnych. Zachorowalność bydła na zanokcicę może sięgać 40%, a nawet wyższego odsetka zwierząt w stadzie i przynosić znaczne straty materialne. Stąd już od dawna zajmowano się tym schorzeniem.

Obecnie uważa się, że jest to ostre lub przewlekłe, zakaźne, martwicze zapalenie skóry międzyracicowej, powikłane ropnym zapaleniem stawu racicznego lub koronowego czy podeszwy racic. Choroba jest szeroko rozpowszechniona szczególnie w pogłowiu bydła w hodowli wielkostadnej, gdzie może stanowić około 15% ogólnej liczby schorzeń palców bydła. Z obserwacji wynika, że choroba występuje głównie w okresie zimowo-wiosennym, co łączone jest z utrzymaniem oborowym zwierząt. W przebiegu schorzenia dochodzi do zmian ropno-martwiczych, z którymi hodowcy mają poważne problemy i ponoszą straty finansowe.

Obszerne badania kliniczne autorów zajmujących się tym schorzeniem wykazały, że zanokcicę można określić jako zespół chorobowy o często niezauważalnych ogniskach. Okres inkubacji do chwili wystąpienia klinicznych objawów może trwać około tygodnia. W przypadkach o przebiegu nadostrym, proces ten przebiega w sposób gwałtowny i przy braku leczenia może zakończyć się wybrakowaniem krowy. Uważa się, że pierwotną przyczyną choroby są nieodpowiednie warunki środowiskowe bytowania zwierząt oraz sposób żywienia zwierząt.

Panuje dość jednomyślny pogląd, że pojawieniu się zanokcicy sprzyjają złe warunki higieniczne, zwłaszcza zanieczyszczenie racic kałem i wilgoć na stanowiskach zwierząt. W żywieniu być może ogrywają też rolę niedobory cynku i błędy żywieniowe, jak np. nadmiar melasy. Fakt, że zanokcica atakuje głównie kończyny tylne przemawia za pierwszoplanową rolą złych, miejscowych warunków higienicznych. Kał z moczem, zarówno jako źródło infekcji, a także jako czynnik drażniący skórę, zmieniają odczyn naskórka i utrzymujący się stale stan wilgotnego środowiska, przyczynia się do rozpulchnienia i uszkodzenia powierzchownych warstw naskórka. Najczęściej urazy mechaniczne stanowią bramę wejścia bakterii. Natomiast do najczęściej stwierdzanych bakterii uważanych jako czynnik etiologiczny schorzenia należą: Bacteroides nodosus, Bacteroides melaninogenicus, Fusobacterium necrophorum, Trueperella pyogenes, Staphylococus aureus, Escherichia coli i inne.

Decydujący o chorobie wrzecionowiec Fusiformis necrophorus dostaje się do naskórka z kałem. Wykazano, że jeżeli nie utorują mu drogi inne drobnoustroje bytujące w naskórku i rogu chorych zwierząt np. z rodzaju Bacteroides lub mechaniczne uszkodzenie naskórka, choroba może się nie rozwijać poza pierwszy stopień czyli wywołać zaczerwienie skóry piętek. Warunkiem rozwinięcia się całego zespołu chorobowego zanokcicy jest więc współdziałanie co najmniej dwóch patogenów. Jeden to Fusiformis necrophorus, drugi rozpoznawany jako Bacteroides melaninogenicus lub Bacteroides nodosus, warunkując chorobotwórcze działanie pierwszego i sam również stanowi czynnik chorobotwórczy. W przypadkach zaawansowanych choroby może dojść do rozprzestrzeniania stanu zapalnego na stawy palca.

Źródłem zakażenia i rozwoju choroby są szeroko rozpowszechnione drobnoustroje w środowisku, np. w kale, moczu czy gnojowicy. Rozpulchnienie i uszkodzenie naskórka, prowadzi łatwo do wnikania zarazków i wystąpienia zmian zapalnych o różnym stopniu nasilenia. Silny obrzęk skóry w okolicy śródstopia i korony, prowadzi do wystąpienia nalotów martwicowych oraz owrzodzeń. Proces martwiczo-ropny może często sięgać tak wysoko, że obejmuje staw koronowy oraz ścięgno zginacza powierzchownego palców. Nieodosobnione przypadki prowadzą do ropowicy tkanek wokół koronki i między kośćmi palców, ujawniając się niekiedy w postaci dużego skupiska ropy nad piętkami.

Powikłana zanokcica może przejawiać się zespołem objawów, zależnie od rozległości zmian martwiczo-zapalnych i roli struktur anatomicznych objętych chorobą. W oborach, gdzie krowy przez cały rok utrzymywano w pomieszczeniu, częściej występują powikłania. Odsetek zwierząt chorych w oborach, gdzie dokonywano dwukrotnej w roku korekcji racic, nie różnił się od tych, gdzie nie były poddawane tego rodzaju pielęgnacji, bądź korekcji dokonywano rzadziej (okresowo). Zespół chorobowy może przebiegać w trzech kierunkach, jako niezauważalne ogniska pierwotne:

• z przedniej części szpary międzyracicznej, przeważnie jako proces martwiczy o charakterze przewlekłym lub podostrym, prowadzący do zmian przerostowych w szparze lub do rozprzestrzeniającej się martwicy i zapalenia tworzywa przyśrodkowych ścian racic,
• z głębokich ubytków (nadżerek) rogu tylnych części podeszwy z tendencją do rozszerzania się martwicy na piętki. Jest specyficzną postacią zanokcicy typowej dla oborowego chowu bydła mlecznego.
• z tylnej części szpary międzyracicznej i skóry piętek, skąd ostre zapalenie martwicze przechodzi na tylne części podeszwy. Choroba jest wynikiem niehigienicznych warunków bytowania, a korekcja racic nie wpływa na jej występowanie.

Zwierzęta przyjmują pozycję ulgową, odciążającą chore racice. Występują kulawizny o różnym stopniu nasilenia, co skutkuje zmniejszeniem apetytu, spadkiem wydajności mlecznej oraz masą ciała w przypadku bydła opasowego. Rozpoznanie choroby na podstawie tylko objawów klinicznych jest trudne i wymaga badań laboratoryjnych. Właściwe rozpoznanie zanokcicy zakaźnej, wymaga badania bakteriologicznego. Do badań bakteriologicznych pobiera się materiał z pogranicza tkanki zdrowej i martwiczo- zmienionej. O chorobie świadczy izolowanie bakterii, które wymieniono wcześniej. Głównie chodzi o Bacteroides nodosus i Furobacterium necrophorum. Inne bakterie stanowić mogą florę wtórną, dołączając się do zmian wywołanych także innymi czynnikami.

Leczenie, ze względu na proces infekcyjny, jest dość trudne stąd, stąd terapię należy powierzyć lekarzowi weterynarii, sprawującemu opiekę nad stadem. Chorym zwierzętom – i nie tylko – należy zapewnić odpowiednie warunki środowiskowe oraz uwzględniać pielęgnację racic poprzez częste kąpiele w 10% roztworze siarczanu miedzi (CuSO4) lub 5-10% roztworze formaliny. Należy stosować pasze zbilansowane pod względem białkowo-energetycznym, a także dodatki witaminowo-mineralne, zwłaszcza bogate w cynk i witaminę A lub karoteny.