Prof. dr hab. Józef Krzyżewski

Instytut Genetyki i Hodowli Zwierząt
Polskiej Akademii Nauk w Jastrzębcu

Efekty ekonomiczne, wynikające z utrzymywania stada krów mamek ras mięsnych będą tym większe, im mniejsze zostaną poniesione koszty związane z ich żywieniem, które stanowią główną pozycję w kosztach całkowitych. Z tego punktu widzenia wydaje się, że najbardziej racjonalnym sposobem jest skumulowanie terminów wycieleń w końcu zimy i na początku wiosny kalendarzowej (luty – marzec). Wówczas krowy wraz z cielętami wychodzą na pastwisko w maju, kiedy rozpoczyna się okres żywienia najtańszą paszą, jaką jest porost dobrego pastwiska.

W okresie tym potrzeby pokarmowe krów są największe w związku z rozpoczynającą się laktacją i jej szczytem przypadającym na okres lata. Przy takim systemie utrzymywania stada krów mamek w okresie późnej jesieni i zimy krowy są zasuszane, a zwiększone wymagania pokarmowe są jedynie w okresie wysokiej cielności.

W okresie zimowym żywienie krów mamek może być oparte prawie wyłącznie na paszach objętościowych. Najbardziej odpowiednią paszą w tym okresie jest dobrej jakości kiszonka z traw lub z traw w mieszance z roślinami motylkowatymi, sporządzona po ich uprzednim przewiędnięciu, słoma ze zbóż jarych oraz siano tam, gdzie warunki atmosferyczne pozwalają na jego wyprodukowanie z zachowaniem wysokiej wartości pokarmowej. W Polsce, podobnie jak i w większości krajów europejskich, warunki atmosferyczne co najmniej w 50% przypadków są niesprzyjające prawidłowemu wysuszeniu porostu i z tych względów siano coraz częściej jest zastępowane produkcją kiszonek z przewiędniętego porostu, potocznie zwanych sianokiszonkami.

Tam, gdzie nie ma dobrej jakości użytków zielonych, zielonki przeznaczone do zakiszania produkuje się na gruntach ornych. Aby zużycie pasz było racjonalne i krowy miały jednocześnie w sposób optymalny pokryte zapotrzebowanie na składniki pokarmowe, niezbędne jest ułożenie odpowiedniej, możliwie starannie zbilansowanej dawki pokarmowej. W omawianej sytuacji, gdy okres wycieleń przypada na miesiące wczesnowiosenne, istnieje realna szansa na opracowanie dawki pokarmowej dla typowej krowy w stadzie w okresie zimowym. Zapotrzebowanie krowy mamki na energię i białko, którą zaczynamy żywić w oborze, zależy od jej kondycji w końcu okresu żywienia pastwiskowego, od masy ciała zwierzęcia i stanu fizjologicznego (okres wysokiej cielności, rozpoczęcie laktacji). Bardzo ważnym kryterium jest kondycja ciała krowy, którą należy uwzględnić przy układaniu i bilansowaniu dawki pokarmowej. W tym celu należy posłużyć się tabelą nr 1.

Tabela 1. Punktowa ocena kondycji ^* krów mamek

Liczba punktów	Lewa dłoń na więzadle krzyżowo-lędźwiowym (nasada ogona)	Prawa dłoń ułożona na obydwu ostatnich żebrach
0	Skóra dobrze przylega, trudno ją uchwycić w dwa palce	Skóra napięta i przylegająca, żebra widoczne
1	Skóra napięta, możliwe uchwycenie w dwa palce	Skóra napięta i przylegająca, wystające żebra
2	Skóra odkleja się, można zidentyfikować tkankę tłuszczową o nieznacznej grubości	Skóra elastyczna, żebra jeszcze dobrze widoczne
3	Skóra elastyczna, tkanka tłuszczowa wyczuwalna ręką	Skóra między dłonią a kością „roluje się”, widoczne zapadnięcie między żebrami
4	Skóra elastyczna, duża ilość tkanki tłuszczowej wyczuwalnej ręką	Brak zapadnięcia między żebrami, żebra pokryte grubą warstwą tkanki tłuszczowej
5	Skóra sprężysta, obfitość tkanki tłuszczowej wyczuwalnej ręką

* Jeżeli występuje różnica w ocenie dokonanej prawą i lewą ręką, należy obliczyć średnią z obydwu pomiarów

Kolejnym etapem jest oszacowanie zapotrzebowania na energię, posługując się danymi w tabeli 2 i 3.

Tabela 2. Zapotrzebowanie bytowe na składniki energetyczne krowy mamki (JPM/dobę) ^*

Zapotrzebowanie bytowe	Masa ciała krowy (kg)
	600	650	700	750	800
Krowa mamka zasuszona cielna	4,5	4,8	5,0	5,3	5,0
Krowa mamka w okresie laktacji	5,0	5,3	5,6	5,9	6,2

* Źródło: Strzetelski i wsp. [2014]

Na 1 JPM należy przyjąć 80 g BTJ.

Tabela 3. Dodatkowe zapotrzebowanie na energię krowy mamki, związane z miesiącem ciąży, spodziewaną masą cielęcia w momencie urodzenia (kg) i laktacją ^*

Zapotrzebowanie związane z ciążą	Miesiąc ciąży
	6	7	8	9
Masa cielęcia przy urodzeniu (kg)
40	0,5	1,0	1,7	2,6
45	0,6	1,1	1,9	3,1
50	0,7	1,3	2,2	3,5
Zapotrzebowanie związane z laktacją	O,45 JPM/kg mleka

* Źródło: Strzetelski i wsp. (2014).

W okresie ciąży na 1 JPM należy przyjąć zapotrzebowanie na białko w ilości 80 g BTJ, zaś w okresie laktacji na 1 JPM powinno przypadać 120 g BTJ.

Wydajność mleka krów po wycieleniu można dość precyzyjnie określić na podstawie dobowych przyrostów masy ciała cieląt przebywających z matkami, bowiem wysokość dobowych przyrostów masy ich ciała zależy od ilości mleka produkowanego przez matki. W okresie pierwszych trzech miesięcy życia z 1 kg wypitego przez cielę mleka uzyskuje się 100 g przyrostu masy ciała, w okresie 3-6 miesięcy życia – 90 g, zaś po ukończeniu 6. miesiąca życia wysokość dobowego przyrostu masy ciała wyraźnie zmniejsza się i wynosi tylko 65 g/dobę/kg wypitego mleka. To zmniejszenie dobowych przyrostów masy ciała cieląt wraz z upływem ich wieku jest związane z jednej strony ze wzrostem potrzeb bytowych, związanym ze zwiększającą się masą ich ciała, z drugiej zaś ze wzrastającą ilością pobieranych przez cielę pasz stałych.

Podane w tabelach 2 i 3 zapotrzebowanie krowy mamki na energię i białko odnosi się do krowy znajdującej się w optymalnej kondycji ciała (BCS w przedziale 3,0 – 3,5). Dla krów znajdujących się w słabszej kondycji ciała (BCS = 2,0 – 3,0) należy zwiększyć zapotrzebowanie na energię o 0,5 JPM/krowę/dobę, natomiast dla krów w bardzo słabej kondycji (BCS < 2,0) ilość energii należy zwiększyć o 1 JPM/krowę/dobę. Przy grupowym utrzymywaniu i żywieniu krów mamek wyraźne zróżnicowanie kondycji raczej nie występuje. Najczęściej mamy do czynienia ze średnią, typową dla stada kondycją zwierząt, która jest albo właściwa albo odbiega w dół lub w górę od optymalnej i wówczas ewentualną korektę ilości energii przeprowadzamy dla wszystkich krów w stadzie.

Przykład oszacowania zapotrzebowania na energię i białko krowy mamki oraz sposób jego pokrycia: masa ciała typowej krowy w stadzie wynosi 700 kg. Krowa ta znajduje się w ósmym miesiącu ciąży a spodziewana masa urodzonego cielęcia (średnia dla tej rasy) wynosi 45 kg. Przyjmujemy, że krowa znajduje się w optymalnej kondycji ciała. Wówczas całkowite zapotrzebowanie na energię wynosi: 5 JPM + 1,9 JPM jako dodatek w okresie ciąży, czyli mamy 6,9 JPM. Na 1 JPM przyjmujemy 80 g BTJ, zatem zapotrzebowanie na białko wynosi 6,9 x 80 = 552 g BTJ. Korzystając z danych zamieszczonych w tabeli 4 możemy stwierdzić, że zapotrzebowanie takiej krowy możemy pokryć (z pewną nadwyżką BTJ) podając krowie 22 kg kiszonki z traw o zawartości ok. 35% suchej masy i 3 kg słomy jęczmiennej. Należy pamiętać o zapewnieniu stałego dostępu krów do lizawek soli oraz podawaniu mieszanki mineralnej przeznaczonej dla krów mamek ras mięsnych, którą należy podawać w ilości zalecanej przez producenta.

Tabela 4. Wartość pokarmowa typowych, najczęściej stosowanych pasz w żywieniu bydła ras mięsnych [wg INRA]

Rodzaj paszy	JPM	BTJN, g	BTJE, g	JWB
Kiszonki
Kiszonka z traw powiędniętych, 35% s.m.	0,26	27	23	0,37
Kiszonka z kukurydzy (cała roślina), 35% s.m.	0,28	18	24	0,37
Kiszonka z całych roślin zbożowych (GPS), 32% s.m.	0,20	12	18	0,35
Lucerna z trawami podwiędnięta, 35 % s.m.	0,23	39	24	0,32
Siano
Siano łąkowe, 85% s.m.	0,51	53	64	1,10
Siano z lucerny z trawami, 85% s.m.	0,49	95	80	0,88
Ziarno zbóż i dodatki wysoko białkowe
Jęczmień	0,96	69	87	–
Pszenżyto	1,06	77	94	–
Poekstrakcyjna śruta rzepakowa, 90% s.m.	0,80	215	136	–
Młóto suszone, 95 % s.m.	0,57	166	147	–
Słoma zbóż jarych
Słoma jęczmienna	0,39	21	40	1,80
Słoma owsiana	0,44	18	42	1,7

Pełne pokrycie potrzeb pokarmowych krów w okresie zasuszenia na energię i białko wywiera decydujący wpływ na wydajność mleka po ocieleniu oraz na wskaźnik zacieleń w okresie 3 miesięcy po ocieleniu. W przypadku, gdy ruje u krów nie są zsynchronizowane, wówczas z punktu widzenia dostatecznego pokrycia zapotrzebowania pokarmowego krów niezbędne jest utworzenie grup, aby można było traktować osobno krowy, znajdujące się w podobnym stanie fizjologicznym i stadium laktacji. Przy podziale krów mamek na grupy należy uwzględnić numer laktacji (pierwiastki oddzielić od wieloródek) oraz przewidywaną datę ocielenia. W przypadku porodów w okresie krótszym niż 1,5 miesiąca przed rozpoczęciem wypasania, krycie krów odbywa się już w czasie wypasania na pastwisku. W takim przypadku nawet przy słabej kondycji krów (BSC w przedziale 1,5-2,0) nie obserwuje się negatywnego wpływu na odsetek zacieleń, ponieważ pastwisko, nawet średniej jakości zapewnia wysoki poziom żywienia, co sprzyja szybkiemu pojawianiu się rui i dobremu wskaźnikowi zacieleń. To naturalne w wielu przypadkach zbyt obfite żywienie krów na pastwisku sprzyja wyrównaniu niedoboru energii w organizmie krów, spełnia więc rolę naturalnego „flushingu”. Pod tym terminem rozumiemy dostarczenie zwiększonej ilości energii przed rozpoczęciem inseminacji krów, zwłaszcza znajdujących się w zbyt słabej kondycji. Zabieg ten stosuje się najczęściej w okresie 6 tygodni (3 tygodnie przed kryciem i 3 tygodnie po inseminacji). Pokrycie potrzeb pokarmowych krów w sposób znaczący wpływa na występowanie rui w przypadku wykonania zabiegów synchronizujących ruję. Krowy znajdujące się w słabej kondycji wykazują znacznie słabszą reakcję na te zabiegi. Utrata kondycji ciała, przekraczająca 0,5 punktu w skali BCS, występująca między ocieleniem a prowadzeniem zabiegów synchronizacyjnych, wpływa w sposób istotny na zmniejszenie wskaźnika skutecznych zacieleń.

Jeżeli zacielenia przeprowadza się w okresie zimowym, wówczas zastosowanie flushingu (zwiększenie ilości energii w dawce co najmniej o 2 JPM/krowę/dobę w stosunku do zapotrzebowania) zdecydowanie polepsza wskaźnik zacieleń a u krów zbyt wychudzonych wpływa na występowanie rui. Z obserwacji praktycznych wynika, że w stadzie, w którym rozród przebiega w sposób prawidłowy, około 95% krów będzie rodzić cielę co roku. Okazuje się, że stan rezerw organizmu (kondycja ciała krowy) wywiera znacznie większy wpływ na rozród niż na wydajność mleka. Jest rzeczą interesującą, że zapotrzebowanie energii związane z występowaniem i przebiegiem ocieleń oraz zapłodnienia jest stosunkowo niewielkie, jednakże w przypadku niedostatecznej podaży składników pokarmowych przy jednocześnie niewielkim poziomie rezerw energetycznych w organizmie, zwłaszcza w okresie pierwszego ocielenia, tzn. u wycielonych jałówek, mogą wystąpić poważne konsekwencje nawet w odniesieniu do przeżycia przyszłej krowy.

W przypadku krów wycielonych w końcu zimy i na początku wiosny kalendarzowej, rozród przypada na okres wiosny. Krowy w tym okresie nie powinny znajdować się w złej kondycji (co najmniej 2,5 pkt) a niedożywienie w tym okresie jest niedopuszczalne. Niedoborowe żywienie krów mamek może być tolerowane wówczas, gdy kondycja zwierząt w momencie przejścia z pastwiska do obory jest dobra lub bardzo dobra (co najmniej 3,0 lub więcej punktów BCS). Nie dotyczy to jednakże okresu reprodukcyjnego. W przypadku krów, charakteryzujących się wskaźnikiem kondycji ciała mniejszym niż 2,0 punktów, żywienie niedoborowe nie jest tolerowane przez ich organizm.

Podsumowując należy podkreślić, że krowy mamki ras mięsnych w racjonalnie prowadzonym stadzie w okresie zimowym powinny być żywione dietami zbilansowanymi pod względem ilości energii i białka. Przy określaniu zapotrzebowania krów na energię i białko należy posługiwać się normami żywienia zwierząt. Należy przy tym uwzględnić wiek krowy (wieloródki i pierwiastki), masę ciała, stan fizjologiczny (zasuszenie, miesiąc ciąży) oraz kondycję ciała. Optymalne pokrycie potrzeb pokarmowych, zwłaszcza na energię, jest kluczowym czynnikiem decydującym o wynikach rozrodu. Warto zwrócić uwagę na fakt, że w warunkach praktycznych prawidłowe zbilansowanie diety jest bardzo ułatwione w przypadku żywienia dobrej jakości kiszonką z traw powiędniętych z dodatkiem słomy ze zbóż jarych.