Dr inż. Andrzej Łozicki

Katedra Żywienia i Biotechnologii Zwierząt
Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

W naszych warunkach klimatyczno-środowiskowych istotnym czynnikiem warunkującym rozwój hodowli bydła mięsnego jest posiadanie odpowiedniego areału pastwisk, które stanowią podstawę letniego żywienia krów z cielętami. Dobrej jakości pastwisko może dostarczać dla krowy z cielęciem w bilansie rocznym 65% składników pokarmowych.

Cielęta w wieku 4-5 miesięcy powinny, poza mlekiem matki, 40-50% składników pokarmowych czerpać z dobrej jakości runi pastwiskowej. Aby cielęta przebywające z krowami na pastwiskach mogły w jak największym stopniu wykorzystywać składniki runi, ważne jest ustawienie odpowiednich terminów wycieleń. Uwzględniając ten aspekt, najkorzystniejsze efekty odchowu cieląt ras mięsnych (mierzone masą ciała cieląt odłączanych od matek w trakcie lub po zakończeniu sezonu pastwiskowego) można uzyskać przy wycieleniach krów zimowych lub wczesnowiosennych. Przy takich terminach wycieleń cielęta przebywające na pastwisku korzystają nie tylko z mleka krów, ale jednocześnie od początku sezonu pastwiskowego mogą pobierać znaczne ilości zielonki, dobrze ją wykorzystując. Znoszą one również dobrze niekorzystne warunki atmosferyczne.

Dobre pastwisko – poza tym, że stymuluje produkcję mleka – również decyduje o przyrostach krów i odbudowie ich rezerw tkankowych. Jest to szczególnie istotne w gospodarstwach, w których krowy otrzymują niedoborowe w składniki pokarmowe dawki zimowe. Przy dobrej jakości pastwiskach, szczególnie na początku wypasu, krowy mogą odbudować rezerwy, z których będą korzystały później. Wówczas okresowe niedobory składników pokarmowych pod koniec wypasu, a także podczas żywienia zimowego nie odbiją się negatywnie na produkcyjności stada. Przy niskiej jakości pastwiska i ograniczonym pobraniu zielonki, które mogą wystąpić pod koniec sezonu żywienia letniego, nie powinno dopuszczać się do wykorzystywania zgromadzonych rezerw przez krowy karmiące cielęta. Aby tego uniknąć, konieczne staje się dodatkowe dokarmianie krów i cieląt, ewentualnie skrócenie okresu przebywania cieląt z krowami.

Skład chemiczny runi pastwiskowej

O pobraniu zielonki przez krowy i cielęta decyduje dostępność runi pastwiskowej oraz jej skład chemiczny. Wartość pokarmowa pastwiska, zależy w głównej mierze od składu botanicznego runi oraz od fazy rozwojowej roślin w czasie użytkowania pastwiska. W różnych warunkach siedliskowych pełne zaspokojenie potrzeb pokarmowych zwierzęta znajdują na takich pastwiskach, których ruń złożona jest w przewadze z traw wartościowych, a rośliny dwuliścienne, w tym również motylkowate, stanowią około 30% składu botanicznego.

Ruń pastwiskową można zacząć spasać w momencie osiągnięcia przez nią dojrzałości pastwiskowej, tj. przy wysokości zielonki około 15-18 cm. W okresie wiosennym, szczególnie przy wypasie ciągłym, wysokość zielonki może być niższa – około 10 cm.

Opóźnianie wypasu, wzrost wysokości porostu pastwiskowego i wiążące się z tym starzenie roślin, powoduje, że wzrasta w roślinach zawartość węglowodanów strukturalnych (włókna surowego, NDF i ADF), natomiast spada poziom białka ogólnego oraz łatwostrawnych węglowodanów. Konsekwencją tego jest niższe pobranie paszy przez zwierzęta (węglowodany strukturalne zwiększają wartość wypełnieniową paszy) oraz gorsza strawność składników pokarmowych. Przy dobrej jakości runi pastwiskowej strawność substancji organicznej kształtuje się na poziomie 65-70%. Osiąga się to przy zawartości NDF w suchej masie zielonki na poziomie 35-45%, co jest optymalnym poziomem dla jej dobrej jakości. Jeśli zawartość NDF w kg s.m. zielonki jest poniżej tego poziomu, może to powodować biegunki, szybki pasaż treści ze żwacza i gorszą strawność paszy. Ma to najczęściej miejsce przy wypasie na bardzo młodych zielonkach. Należy wówczas zapewnić zwierzętom dostęp do paszy włóknistej, np. słomy czy siana. Wzrost zawartości NDF powyżej optymalnego poziomu skutkuje spadkiem strawności paszy i jej niższym pobraniem przez zwierzęta. W badaniach stwierdzano, że przy zawartości NDF w kg s.m. zielonki na poziomie 400 g pobranie suchej masy tej paszy wynosiło około 16 kg, gdy zawartość NDF wzrastała do 470 g/kg s.m. pobranie spadało do około 15 kg, a gdy zawartość NDF była powyżej 500 g/kg s.m. zielonki, pobranie suchej masy tej paszy było niższe niż 12 kg.

Przedstawione w tabeli 1 zestawienie potrzeb pokarmowych krów matek z wartością pokarmową zielonki w różnych fazach wegetacji wskazuje, że młoda zielonka z powodzeniem pokrywa potrzeby pokarmowe krów, a nawet zawartość białka ogólnego i poziom energii przewyższają te potrzeby. I to właśnie ta wysoka zawartość białka plus stosunkowa niska zawartość włókna może być przyczyną biegunek na początku wypasu. Wskazane jest więc zapewnienie zwierzętom dostępu do pasz włóknistych. W przypadku zielonki w późnych fazach wegetacji (wysuszonej), krowy o najwyższych potrzebach pokarmowych mogą mieć problem z odpowiednim pobraniem suchej masy paszy, wreszcie zawartość białka ogólnego i poziom energii mogą być poniżej potrzeb tych zwierząt. Wtedy dla zachowania odpowiedniej kondycji krów i zapewnienia wysokiej produkcji mleka dla cieląt należy dokarmiać krowy, np. niewielką ilością paszy treściwej.

Tabela 1. Zestawienie zapotrzebowania na składniki pokarmowe krowy matki o masie ciała 650 kg w różnych fazach laktacji z wartością pokarmową zielonki pastwiskowej w różnych fazach wegetacji

Zapotrzebowanie	Miesiące od wycielenia
	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12
Pobranie suchej masy paszy – kg	13,3	13,8	14,2	13,7	13,3	12,9	12,7	10,3	10,6	10,8	10,9	11,2
Energia – MJ EN/kg s.m. dawki	5,32	5,52	5,14	4,94	4,76	4,60	4,60	3,76	3,84	4,05	4,52	5,06
Białko ogólne – % w kg s.m. dawki	9,7	10,2	9,7	9,0	8,4	7,9	7,5	6,8	6,9	7,2	7,9	8,9

Wartość pokarmowa 1 kg s.m paszy
Pasza	Białko ogólne (%)	Włókno surowe (%)	NDF (%)	MJ EN**
Użytki zielone – strzelanie w źdźbło/kłoszenie (18% s.m.)	20,7	23,1	42,0	6,58
Użytki zielone – kwitnienie (21% s.m.)	18,7	26,1	51,0	6,30
Użytki zielone – koniec kwitnienia (23% s.m.)	10,8	32,3	55,0	5,50

** Energia netto

Zielonki charakteryzują się zmienną zawartością składników mineralnych, na co ma wpływ stosowane nawożenie, pH gleby czy skład botaniczny roślin. Ruń pastwiskowa, szczególnie młoda, intensywnie nawożona azotem, zawiera dużo K, a mało Ca, Mg i Na. Może to powodować gorsze wchłanianie tych ostatnich i prowadzić do zaburzeń w gospodarce mineralnej, np. tężyczki pastwiskowej. Dlatego podczas wypasu niezbędne jest zapewnienie zwierzętom stałego dostępu do lizawek solnych wzbogaconych w różne składniki mineralne.

Obsada krów i system wypasu

Na dostępność zielonki, jej pobranie i wykorzystanie przez zwierzęta ma również wpływ system wypasu i obsada na pastwisku. Przy wyższej obsadzie i wypasie kwaterowym zielonka jest systematycznie wyjadana i nie starzeje się, co zmniejszałoby jej pobranie i strawność. Przy niskiej obsadzie zwierząt na pastwisku, szczególnie przy wypasie wolnym, zwierzęta na początku mają bardzo dużo paszy i nie są w stanie jej systematycznie wyjadać. To powoduje przydeptywanie zielonki, a poza tym znaczna część zielonki się starzeje i później jest mniej chętnie zjadana przez zwierzęta. Dodatkowo ze względu na dużą zawartość włókna jej pobranie i strawność są gorsze.

Efektywność wykorzystania zielonki przy wypasie ciągłym kształtuje się średnio na poziomie 30-40%, przy wypasie kwaterowym, zależnie od wielkości kwater i rotacji na nich, wynosi od 50 do 70%, a przy wypasie dawkowanym dochodzi do 70-80%.

Biorąc pod uwagę obsadę zwierząt na pastwisku, najczęściej za optymalną podaje się 1-2 krowy matki z cielętami na ha pastwiska, a uwzględniając Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej (Dyrektywa azotanowa) zaleca się, nie przekraczać obsady 2 DJP/ha.

Na podstawie przeprowadzonych doświadczeń na pastwiskach podgórskich użytkowanych proekologicznie zaproponowano różną obsadę zwierząt w zależności od intensywności użytkowania pastwiska (tab. 2).

Tabela 2. Plonowanie pastwisk ekologicznych i proekologicznych i obsada krów matek na tych pastwiskach [Dobicki i wsp., 1998]

Nawożenie	Plon suchej masy w trzech rotacjach (t/ha)	Praktyczna obsada krów matek z cielętami na okres 150 dni wypasu (sztuki/ha)	Dodatkowy zbiór kośny suchej masy na siano lub kiszonkę (t/ha)
Bez nawożenia	2,8	Krowa matka + ciele	1,3
PK*	3,5	1,3 krowy + ciele	1,55
PK + 90 kg N/ha	5,9	2,8 krowy + ciele	1,7
PK + 180 kg N/ha	7,0	2,8 krowy + ciele	2,8

PK – nawożenie: P 80 kg/ha, K 80 kg/ha.

Zalecenia co do obsady pastwisk użytkowanych intensywnie, w zależności od ich jakości i poziomu nawożenia, podane są również w normach żywienia przeżuwaczy INRA (tab. 3).

Tabela 3. Obsada kwatery na pastwisku w zależności od jakości i wydajności porostu oraz poziomu nawożenia azotowego na 180-dniowy okres wypasu [INRA, 1993]

Jakość kwatery	Nawożenie N (kg/ha)	Plon s.m. (t/ha)	Obsada zwierząt (szt/ha)
			Krowy matki z cielętami	Młode bydło (masa ciała)
				od 200 do 300 kg	od 350 do 500 kg
Bardzo dobra	170	11,1	3,7	8,3	5,7
Średnia	160	8,9	3,0	6,7	4,5
Słaba	150	6,7	2,2	5,0	3,4
Przybliżone pobranie suchej masy (kg/dzień)			14,0	5,9	8,7
Pobieranie świeżej masy (kg/dzień)			64	27	40

W prowadzonych badaniach przez Instytut Zootechniki PIB w północno-wschodniej Polsce analizowano przy wypasie kwaterowym wydajność pastwisk oraz efekty produkcyjne krów matek z cielętami wypasanych na pastwiskach bez nawożenia i z nawożeniem (121 kg N w pierwszym roku i 60 kg N w drugim). Na pastwisku nawożonym azotem założono obsadę dwóch krów z cielętami, a na pastwisku bez nawożenia jednej krowy z cielęciem. Po wypasie na pastwisku z nawożeniem azotowym stwierdzono wyższą masę krów oraz ich lepszą kondycję. Nie stwierdzono zaś istotnych różnic między grupami w masach ciała odsadzanych od krów buhajków. Uzyskane wyniki wskazują, iż przy nawożeniu pastwisk na poziomie 120 kg N/ha można stosować obsadę 2,2 krów z cielętami na hektar pastwiska.

Przygotowanie krów do zmiany rodzaju pobieranych pasz i ograniczenie występowania biegunek

Biorąc pod uwagę ogromne znaczenie zielonki pastwiskowej w żywieniu stada podstawowego należy dążyć do jak najlepszego jej wykorzystania przez zwierzęta. Trzeba na to zwrócić uwagę szczególnie na początku wypasu, kiedy zielonka ma najwyższą wartość pokarmową i odżywczą. Popełnione przez hodowców błędy będą zmniejszały jej wykorzystanie przez zwierzęta.

Częstym problem występującym w stadach na początku wypasu są biegunki. Młoda zielonka jest cenną paszą o wysokiej wartości pokarmowej i odżywczej. Zmniejszając niebezpieczeństwo występowania biegunek zapewniamy jej wysoką strawność i dobre wykorzystanie pobranego białka i energii oraz zawartych w zielonkach związków bioaktywnych – witamin, prowitamin (np. beta karotenu) i składników mineralnych. Przekłada się to na wysoką produkcję mleka, szybsze odbudowywanie rezerw organizmu oraz szybsze wystąpienie rui i dobre wyniki rozrodu.

Istotnym czynnikiem ograniczającym występowanie biegunek na początku wypasu jest wcześniejsze przygotowanie krów, a dokładniej: przygotowanie mikroflory żwacza, na przejście z żywienia zimowego paszami konserwowanymi na żywienie letnie, oparte na zielonce pastwiskowej. Okres przejściowy pozwala na namnożenie się odpowiedniej mikroflory żwacza, specyficznej dla rozkładu danej paszy, a zmiana paszy nie będzie miała negatywnego wpływu na przemiany żwaczowe – w konsekwencji ograniczy niebezpieczeństwo występowania biegunek.

Przygotowanie zwierząt, zapewniające łagodne przejście z żywienia zimowego na pastwiskowe, powinno trwać około 10-14 dni. W tym czasie zwierzętom należy zapewnić dostęp do pasz, które otrzymywały wcześniej oraz ograniczony dostęp do zielonki pastwiskowej.

Inną przyczyną biegunek na początku wypasu jest wysokie pobranie młodej zielonki charakteryzującej się niską zawartością suchej masy i włókna, zaś wysoką zawartością wody (tabela 1). Chcąc ograniczyć negatywne oddziaływanie tego czynnika należy zapewnić zwierzętom dostęp do suchych pasz bogatych we włókno, np. słomy. W ten sposób zwierzęta mogą uzupełnić pobranie suchej masy i włókna.

Zabezpieczenie zwierząt przed niebezpieczeństwem wystąpienia hipomagnezemii (tężyczki pastwiskowej)

Na początku wypasu, poza biegunkami, może pojawiać się również problem niskiego pobrania i złego wykorzystania Mg z paszy. Skutkuje to obniżeniem poziomu Mg we krwi i hipomagnezemią (tężyczką pastwiskową). Hipomagnezemia może się objawiać gorszym apetytem, niepokojem i nadpobudliwością zwierząt, drżeniem mięśni, a w skrajnych przypadkach przewracaniem zwierząt na bok z wyciągniętą głową i silnymi skurczami.

Niskie pobranie Mg z paszy wynika z jego małej zawartości w młodej zielonce. Ograniczonemu pobraniu Mg z zielonką towarzyszy także jego gorsze wykorzystanie z tej paszy. Wpływa na to wysoka zawartość w zielonce K i N, które ograniczają wchłanianie z przewodu pokarmowego pobranego z paszy Mg.

Czynnikiem ograniczającym wykorzystanie Mg z zielonki są również występujące na początku wypasu biegunki.

Konsekwencją tężyczki, nawet jeśli występuje w łagodniejszej postaci, jest gorsze wykorzystanie paszy o wysokiej wartości pokarmowej, a w efekcie mniejsza produkcja mleka i przyrosty cieląt oraz gorsze wyniki rozrodu.

Sposobem na minimalizowanie niebezpieczeństwa występowania tężyczki pastwiskowej, podobnie jak w przypadku biegunek, jest stopniowe przechodzenie na nową paszę. W pierwszych tygodniach wypasu zwierzętom można dodatkowo podawać związki/dodatki zawierające Mg, np. tlenek magnezu (MgO), który można wymieszać z paszą treściwą. Zalecana dawka MgO to około 50 g na krowę. Bardzo dobrym rozwiązaniem jest wprowadzanie do żwacza przed wypasem bolusów zawierających związki Mg, z których będzie się on stopniowo uwalniał. Pośrednim sposobem na większe pobranie Mg przez krowy jest stosowanie nawozów zawierających Mg, ale również ważne jest wapnowanie, które podnosi pH gleby i poprawia przyswajalność Mg z gleby przez rośliny.

Podsumowanie

Chcąc uzyskać jak najlepsze wykorzystanie taniej i dobrej paszy, jaką jest zielonka pastwiskowa, należy zadbać o właściwy skład botaniczny runi oraz odpowiednią dojrzałość/stadium wegetacji roślin. Hodowca planując określoną obsadę zwierząt musi zapewnić odpowiednią intensywność użytkowania pastwiska związaną z jego nawożeniem i stosowanym systemem wypasu.

Na początku wypasu zwierzęta powinny być przygotowane na zmianę paszy, poprzez stopniowe przechodzenie na żywienie pastwiskowe. Głównie na początku wypasu należy też zwrócić uwagę, czy nie występują problemy związane z zaburzeniem gospodarki mineralnej, np. hipomagnezemią, i ewentualnie zapewnić zwierzętom dostęp do związków Mg. Przez cały okres wypasu zaś krowy powinny mieć dostęp do lizawek solnych.

CIEKAWOSTKA

Bydło i walka z komarami

Owady, jak wiadomo, mają znakomity węch. Wykorzystano to, produkując specjalne substancje semiochemiczne ^[1], którymi można je wabić, na przykład takie, które przypominają zapach człowieka. Jest on bardzo nęcący dla samic komarów podczas ich okresu godowego. Jeśli wprowadzić go do organizmu krów (a także do innych zwierząt), to krwiopijne komarzyce kierują swój atak na zwierzęta, zostawiając ludzi w spokoju, a jeśli bydłu poda się jednocześnie także środki odrobaczające czy inne związki toksyczne, to komary od nich giną.

Lech Nawrocki

Źródło: Świat Nauki, 2/2018

[1] Substancje semiochemiczne – związki chemiczne używane przez zwierzęta i rośliny do przekazywania informacji, wywierania określonego wpływu na otoczenie, głównie w celach obronnych, wszczynania alarmu, zaznaczania własnego terytorium czy informowania partnerów o gotowości płciowej
[źródło: pl.wikipedia.org].